વર્તન , વિચાર અને પરિવર્તન

વર્તન , વિચાર અને પરિવર્તન

પ્રાચીન કાળના એક સમૃદ્ધ રાજ્યમાં, જ્યાં નર્મદાના કિનારે વસેલા મહાલયો સૂર્યના સોનેરી કિરણોમાં ચમકતા હતા, ત્યાં રાજા અભયસિંહનું શાસન હતું. તેઓ ન્યાયપ્રિય અને પ્રજાવત્સલ હતા, પરંતુ તેમની એક અદ્ભુત આદત હતી – વેશ બદલીને પ્રજાની સાચી ખબર લેવી. એક સાંજે, સાદા વેપારીના વેશમાં, તેઓ મંત્રી વિજયસિંહ સાથે નગરની સીમાએ ફરતા હતા. અચાનક તેમની નજર એક માણસ પર પડી, જે ધૂળમાં પડી રહ્યો હતો. તેનું શરીર નિ:સ્તેજ, આંખો બંધ અને હોઠો પર અજંપાનો ભાવ હતો.

રાજાએ તેને હલાવ્યો. કોઈ જવાબ નહીં. તે મૃત્યુ પામ્યો હતો. આસપાસથી લોકો પસાર થતા હતા, પરંતુ કોઈએ તેની તરફ નજર પણ નહીં ફેરવી. રાજાએ મોટા સાદે પોકાર્યું, “અરે ભાઈઓ! આ માણસને કોણ ઉપાડશે? શું કોઈનું હૃદય પથ્થર બની ગયું છે?” પરંતુ કોઈ નજીક આવ્યું નહીં. લોકો તેમને ઓળખી નહોતા શક્યા.

રાજાએ આસપાસના લોકોને પૂછ્યું, “શું વાત છે? આ દુ:ખી આત્માને કોઈ કેમ નથી ઉપાડતું?” 

લોકોએ જવાબ આપ્યો, “મહાશય, આ તો અત્યંત દુષ્ટ અને પાપી માણસ છે. દિવસે દિવસે શરાબખાનામાં જાય, ગણીકાઓના ઘરે ફરે. તેના જેવાને કોણ સ્પર્શ કરે?”

રાજાના હૃદયમાં વેદના ઊભરી આવી. તેઓ બોલ્યા, “પણ આ માણસ છે તો? શું તેનું અસ્તિત્વ માનવી નથી?” 

अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् । 

उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥ (महोपनिषद्,अध्याय 4, श्‍लोक 71)

 “આ મારો છે અને આ પરાયો છે એવી ગણના નાના હૃદયવાળા કરે છે, પરંતુ ઉદારચિત્ત માણસો માટે તો આખી વસુધા જ કુટુંબ છે.” 

રાજાએ તેમના મંત્રી સાથે મળીને તેની લાશ ઉપાડી. તેને તેના ઘરે પહોંચાડી. ઘરના આંગણામાં લાશ મૂકતાં જ તેની પત્ની લીલાવતી બહાર આવી. તેની આંખોમાં આંસુઓના મેઘ ઊમટી પડ્યા. રાજાએ તેને લોકોના વર્તન વિશે કહ્યું. લીલાવતીએ રડતાં રડતાં કહ્યું, “મહારાજ, હું સાક્ષી આપું છું કે મારા પતિ ગુણરત્ન ખરેખર નેક અને પરોપકારી આત્મા હતા!”

રાજાને આશ્ચર્ય થયું. “આ કેવી રીતે બને? લોકો તો તેની બુરાઈના પારાવાર વર્ણન કરતા હતા અને તેની લાશને હાથ પણ લગાડવા તૈયાર નહોતા!”

લીલાવતીએ આંસુ પૂછીને કહ્યું, “મને પણ લોકોની આવી જ અપેક્ષા હતી. પરંતુ હકીકત આ છે: મારા પતિ દરરોજ શરાબખાને જતા, શરાબ ખરીદતા અને ઘરે લાવીને નાળામાં વહેતું મૂકી દેતા. તેઓ કહેતા, ‘ચાલો, કેટલાક પાપોનો બોજ માનવીઓના માથેથી ઓછો થયો.’ રાત્રે તેઓ એક વેશ્યાના ઘરે જતા, તેને પૂરી કિંમત આપીને કહેતા, ‘આજે તારો દરવાજો બંધ રાખજે, કોઈ યુવાન તારી પાસે ન આવે.’ પછી ઘરે આવીને કહેતા, ‘ભગવાનનો આભાર, આજે તે બાઈ અને યુવાનોના પાપનો કેટલોક બોજ હું ઓછો કરી શક્યો.’ લોકો તેમને આ જગ્યાઓએ જતા જોતા અને તેમનો નિર્ણય કરી લેતા. હું તેમને કહેતી, ‘યાદ રાખજો, જે દિવસે તમે મરશો તે દિવસે લોકો તમને નહાવડાવવા પણ નહીં આવે, ન તમારી અર્થીને કાંધ આપશે.’ તેઓ હસતા અને કહેતા, ‘ઘબરાઈશ નહીં, તું જોજે – મારી અર્થી વેળા પર રાજા અને સાચા સજ્જનો જ કાંધ આપશે.’”

આ સાંભળી રાજા અભયસિંહની આંખોમાં આંસુ આવી ગયાં. તેઓ બોલ્યા, “હું જ તે રાજા છું! કાલે સવારે અમે જ આ પુણ્યાત્માને સ્નાન કરાવીશું, અર્થીને કાંધ આપીશું અને તેના અંતિમ સંસ્કારની વ્યવસ્થા કરીશું.”

ત્યાર બાદ રાજાએ લીલાવતી ને કહ્યું “ તારો પતિ અત્યંત સારો હતો તેમાં કોઈ શક નથી. પણ સત્કાર્ય માટેની પદ્ધતિ સત્યને અનુરૂપ ન હતી. જેમ તે સરાબખાના માંથી સરાબ ઢોળી નાખતો , તો સરાબી દુકાન વાળો વધુ સરાબ બનાવતો. જો કદાચ તારો ધણી વધુ સરાબ ઢોળત તો દુકાન વાળો વધુ બનાવત. અને પેલી ગણિકાને શું ફરક પડવાનો . તેની વૃત્તિ તો બદલવાની નથી.”

લીલાવતી ને સમજ આવી ગયું. બાહ્ય પરિવર્તન ની જગ્યાએ આંતરિક પરિવર્તન જરૂરી છે.

રાજાના હૃદયમાં એક અજીબ તરંગ ઊઠ્યો. તેઓ વિચારતા રહ્યા –

આજે આપણે બાહ્ય દેખાવ અને અન્યની વાતો પરથી અહંકારી નિર્ણયો લઈ બેસીએ છીએ. જો આપણે દિલના ભેદ જાણી શકીએ તો આપણી જીભ ગૂંગી બની જાય. કોઈને ખોટું સમજતા પહેલાં એક વાર વિચારીએ કે તે ખરેખર એવો છે કે નહીં? આપણા સાચા કે ખોટા કહેવાથી કોઈ સાચું કે ખોટું થઈ જતું નથી. જે ખોટું છે તે સાચું નથી બનતું.

સમાજ વ્યવહારથી નહિ વિચારથી બદલાય છે.

યોગ્ય પદ્ધતિથી કામ ન કરવાથી યશ મળતો નથી

દિલના અંધારા ઊઘાડી જો, 

બહારના ઢોંગને ત્યાગી દે. 

પાપના વેશમાં પણ પુણ્ય છુપાય, 

સાચા કર્મની જ્યોત જગાવી દે. 

આપણે અન્યના વિશે નિર્ણય કરવામાં માત્ર અમૂલ્ય સમય વેડફીએ છીએ. તેના કરતાં આપણો આ કીમતી સમય સારી વિચારસરણી સાથે પરોપકારમાં વાપરીએ તો કેટલું સારું! કારણ કે સાચું પરોપકાર તો તે છે જે અજાણતા થાય, જેમ ગુણરત્ને કર્યું હતું.

ચહેરા પાછળનો ચહેરો કોણ ઓળખી શકે?
સાગરના તળિયે મોતી કોણ પારખી શકે?
દુનિયા તો જોવે છે માત્ર બહારનો દેખાવ,
પણ ભીતરના ભક્તિ ભાવને કોણ જાણી શકે?

માનવીનું સાચું મૂલ્ય તેના બાહ્ય વર્તનમાં નહીં, પરંતુ તેના અંતરની નીરવ કરુણામાં છુપાયેલું છે. રાજા અભયસિંહે પછી આ ઘટનાને પોતાના રાજ્યમાં એક નવી પરંપરા બનાવી – “માનવતા દિવસ” – જ્યાં લોકોને બાહ્ય દેખાવને બદલે હૃદયના ભેદ જોવાનું શીખવવામાં આવતું.