સંગાથ

શહેરના એક શાંત, સુવ્યવસ્થિત અને વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા જૂના મહોલ્લામાં એક સાંકડી ગલી હતી. સવાર પડતાં જ ત્યાં ચકલીઓના કલરવ સાથે દૂધવાળાની ઘંટડી, મંદિરમાંથી આવતી આરતી અને દૂર ક્યાંકથી સંભળાતી ચાની કીટલીની સીટી—આ બધું મળીને જીવનનો એક મધુર રાગ રચતું. એ જ ગલીમાં દરરોજ વહેલી સવારે રમેશ નામનો એક યુવાન સાયકલ પર સમાચારપત્ર વહેંચતો ફરતો. તેના માટે એ માત્ર રોજગાર નહોતો; વર્ષોથી એકસરખા ઘરોના દરવાજા, બારીઓ અને ચહેરાઓ તેની પોતાની દુનિયાનો ભાગ બની ગયા હતા. કોઈ ઘરમાં સમાચારપત્ર દરવાજા નીચે સરકાવી દેવાનો, કોઈ ઘરમાં બારીમાંથી અંદર નાખવાનો અને કોઈ ઘરમાં ઘંટડી વગાડીને હાથમાં આપવાનો—દરેક ઘરનો પોતાનો નિયમ હતો.

પરંતુ ગલીના છેડે આવેલું એક મોટું, જૂનું અને હવે અસામાન્ય રીતે શાંત ઘર હતું—બેનર્જી સાહેબનું ઘર. તેના મુખ્ય દરવાજા પાસે લગાવેલી લોખંડની ડાકપેટી ધીમે ધીમે ભરાતી જતી હતી. એક દિવસ રમેશે જોયું કે તેમાં હવે એક પણ સમાચારપત્ર સમાઈ શકે તેમ નહોતું. જૂના અખબારોનાં ખૂણા બહાર નીકળતા હતા અને પવન આવે ત્યારે કાગળો ફફડતા, જાણે કોઈ મૌન સંદેશ મોકલવાનો પ્રયત્ન કરતા હોય. રમેશ થોડો અટક્યો અને તે દિવસે પહેલી વાર તેણે દરવાજા પર હાથ ઊંચક્યો—ઠક... ઠક... ઠક...! અંદરથી કોઈ અવાજ ન આવ્યો. તેણે ફરી ખટખટાવ્યું. થોડા સમય પછી અંદરથી ધીમા પગલાંનો અવાજ આવ્યો, જાણે વર્ષોનો થાક પગલાંમાં ઊતરી આવ્યો હોય. દરવાજો ધીમેથી ખૂલ્યો.

સામે લગભગ એંસી વર્ષના શ્રી બેનર્જી ઊભા હતા. સફેદ વાળ, સહેજ વાંકું શરીર, આંખો પર જાડા કાચનાં ચશ્માં અને ચહેરા પર એવી શાંતિ, જેમાં જાણે અનેક ન બોલાયેલા શબ્દો દટાયેલા હતા. રમેશે નમ્રતાથી પૂછ્યું, “બાબુજી, તમારી ડાકપેટી તો આખી ભરાઈ ગઈ છે. તમે સમાચારપત્ર વાંચતા નથી?” બેનર્જી સાહેબે થોડું હસવાનો પ્રયત્ન કર્યો અને ધીમેથી કહ્યું, “બેટા, હવે આ ઉંમરે શું વાંચવું? જીવનની સાંજ આવી ગઈ છે. દુનિયામાં શું થાય છે એ જાણીને પણ હવે શું કરવું? હવે પછીથી અખબાર ન નાખતો. કેટલા પૈસા થયા હોય તે કહી દેજે.”

રમેશે હિસાબ કર્યો. પૈસા લઈ તેણે કહ્યું, “ઠીક છે, બાબુજી. આ જેટલા જૂના અખબારો છે, એ હું અંદર મૂકી દઉં.” બેનર્જી સાહેબે સંમતિમાં માથું હલાવ્યું. રમેશે ઘરમાં અખબારોનો મોટો ગોછાર મૂકી દીધો અને સાયકલ લઈને આગળ નીકળી ગયો. બેનર્જી સાહેબ ધીમે ધીમે નીચે બેઠા અને જૂના અખબારોને એક ઉપર એક ગોઠવવા લાગ્યા. તેમના માટે હવે એ સમાચાર નહોતા—માત્ર રદ્દી હતા. પરંતુ ક્યારેક જીવનમાં જે વસ્તુ આપણે નકામી ગણીને બાજુએ મૂકી દઈએ છીએ, એ જ કોઈ અચાનક ક્ષણે આપણું આખું જીવન બદલી નાખે છે.

એક અખબારનો પાનો તેમના હાથમાં આવ્યો અને તેમની નજર એક સમાચાર પર અટકી ગઈ. સમાચાર મુંબઈનો હતો. એક વૃદ્ધ માતાનું પોતાના ફ્લેટમાં મૃત્યુ થઈ ગયું હતું. ઘણા મહિનાઓ સુધી કોઈને તેની ખબર પડી નહીં. ટેરેસ ફ્લેટ હોવાથી આસપાસના લોકોને દુર્ગંધનો પણ ખાસ અહેસાસ થયો નહોતો. જ્યારે બિલની બાકી રકમ અને અન્ય વહીવટી બાબતોની તપાસ શરૂ થઈ, ત્યારે ભયાનક સત્ય સામે આવ્યું. સમયએ શરીરને લગભગ ઓળખી ન શકાય એવું કરી નાખ્યું હતું. ઘરમાં એક મનુષ્ય હતો, પછી મૃત્યુ થયું અને પછી પણ મહિનાઓ સુધી દુનિયાને કંઈ ખબર પડી નહીં.

બેનર્જી સાહેબના હાથમાંથી અખબાર સરકી ગયો. તેમની આંખો હવે એ સમાચાર પર નહોતી, પરંતુ જાણે પોતાના જ આવતીકાલ પર હતી. મોટું ઘર, ઘણા ઓરડાઓ, દીવાલો પર પરિવારનાં જૂનાં ફોટોગ્રાફ—પણ આજે? એક માણસ, એકાંત અને શ્વાસનો અવાજ. તેમના હોઠ પર જાણે કોઈ પ્રાચીન સત્ય પોતે જ આવી ગયું—“संसारविषवृक्षस्य द्वे एव मधुरे फले। सुभाषितरसास्वादः सज्जनैः सह संगमः॥” આનો અર્થ એવો કે આ સંસારરૂપી વિષવૃક્ષનાં માત્ર બે જ મીઠાં ફળ છે—સુભાષિતોનું રસાસ્વાદન અને સજ્જનોનો સંગ. બેનર્જી સાહેબે આંખો બંધ કરી. તેમને અચાનક સમજાયું કે જીવનમાં રોટલી, દવા અને પૈસા પૂરતા નથી; મનુષ્યને મનુષ્ય પણ જોઈએ. કહેવાય છે કે એકલતાનો સૌથી મોટો અવાજ એ છે, જ્યારે આખું ઘર ભરેલું હોય અને વાત કરવા માટે કોઈ ન હોય.

તે રાત્રે બેનર્જી સાહેબને ઊંઘ ન આવી. ત્રણ દિવસ વીતી ગયા. ચોથા દિવસે વહેલી સવારે રમેશને કોઈએ અવાજ આપ્યો, “એ બેટા... રમેશ!” તે પાછળ વળ્યો તો બેનર્જી સાહેબ દરવાજા પાસે ઊભા હતા. તેમણે કહ્યું, “બેટા, કાલથી ફરી અખબાર નાખવાનું શરૂ કરી દે.” રમેશને આશ્ચર્ય થયું. તેણે પૂછ્યું, “પણ બાબુજી! તમે તો કહ્યું હતું કે હવે વાંચવાનું નથી.” બેનર્જી સાહેબ સહેજ હસ્યા અને બોલ્યા, “હા બેટા, મેં કહ્યું હતું અને એ વાત આજે પણ સાચી છે.” રમેશે ફરી પૂછ્યું, “તો પછી અખબાર શા માટે?” થોડી ક્ષણ મૌન રહ્યા પછી બેનર્જી સાહેબે કહ્યું, “અખબાર વાંચવા માટે નહીં મંગાવું. હું ઈચ્છું છું કે તું રોજ મારો દરવાજો ખટખટાવજે, ઘંટડી વગાડજે અને અખબાર મારા હાથમાં આપજે.”

રમેશ વધુ ચોંક્યો. તેણે કહ્યું, “એટલા માટે? બાબુજી, તમે દરવાજા સુધી આવશો, તમારો પણ સમય જશે અને મારો પણ. પછી ફાયદો શું?” બેનર્જી સાહેબે તેની તરફ જોઈને કહ્યું, “હું તને દર મહિને પાંચસો રૂપિયા વધારાના આપીશ.” રમેશ હસ્યો અને બોલ્યો, “પાંચસો રૂપિયા? પણ શેના?” બેનર્જી સાહેબનો જવાબ સાંભળીને તેનું હાસ્ય તરત અટકી ગયું. તેમણે ખૂબ ધીમા સ્વરે કહ્યું, “અખબાર પહોંચાડવાના નહીં, બેટા... મારા દરવાજા પર દસ્તક આપવાના.”

રમેશે આશ્ચર્યથી પૂછ્યું, “પણ બાબુજી, આટલી નાની વાત માટે કોઈ પાંચસો રૂપિયા આપે?” આ વખતે બેનર્જી સાહેબની આંખોની ચમક ધીમી પડી ગઈ. તેમણે કહ્યું, “કારણ કે મારા ઘરમાં હવે કોઈ નથી રહેતું, બેટા.” રમેશ મૌન થઈ ગયો. બેનર્જી સાહેબે કહ્યું, “મારી પત્ની ઘણા વર્ષ પહેલાં ચાલી ગઈ. દીકરો વિદેશમાં છે. મહિનામાં બે-ત્રણ વાર ફોન આવે છે. પૂછે છે—‘ડેડ, હાઉ આર યુ?’ હું કહું છું—‘આઈ એમ ફાઇન.’ પણ બેટા, ‘ફાઇન’ શબ્દ કેટલો મોટો ઝૂઠ હોઈ શકે છે, એ એકલો માણસ જ જાણે છે.” રમેશની આંખો ભીની થઈ ગઈ.

બેનર્જી સાહેબ આગળ બોલ્યા, “આ ઘર મોટું છે, બહુ મોટું છે. પરંતુ હવે તેમાં મારી સાથે માત્ર મારી યાદો રહે છે. ક્યારેક લાગે છે કે હું નથી જીવતો, માત્ર ઘડિયાળની જેમ ચાલતો રહ્યો છું.” એ ક્ષણે તેમની આંખોમાંથી આંસુ સરકી પડ્યાં. રમેશને ગીતા નો એક અમર ઉપદેશ યાદ આવ્યો—“आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन। सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥” તેનો અર્થ એવો કે જે મનુષ્ય બીજા પ્રાણીઓના સુખ અને દુઃખને પોતાના સુખ અને દુઃખ સમાન માનીને જુએ છે, તે શ્રેષ્ઠ યોગી છે. રમેશને પહેલી વાર સમજાયું કે સહાનુભૂતિનો અર્થ કોઈના દુઃખ પર માત્ર દયા કરવી નથી, પરંતુ તેના દુઃખને ક્ષણભર માટે પોતાનું બનાવી જોવું છે.

બેનર્જી સાહેબે અચાનક રમેશનો હાથ પકડી લીધો અને કહ્યું, “બેટા, એક વધુ વચન આપશે?” રમેશે તરત કહ્યું, “હા બાબુજી, જરૂર.” બેનર્જી સાહેબ ધીમેથી બોલ્યા, “જે દિવસે તું દરવાજો ખટખટાવે અને મારી તરફથી કોઈ જવાબ ન મળે, એ દિવસે ફરીથી રાહ ન જોતો. પોલીસને જાણ કરજે અને મારા દીકરાને પણ ફોન કરજે.” એમ કહી તેમણે ડ્રોઅરમાંથી એક નાનો કાગળ કાઢીને રમેશના હાથમાં મૂક્યો. “આ તેનો નંબર છે. કદાચ એ દિવસે હું આ દુનિયામાં નહીં હોઉં.” રમેશના હાથ કંપી ગયા.

બેનર્જી સાહેબની આંખોમાંથી આંસુ વહી નીકળ્યાં. તેમણે કહ્યું, “હું અખબાર વાંચવા માટે નથી મંગાવતો, બેટા. મને તો માત્ર તારા પગલાંની આહટ સાંભળવી હોય છે. દરવાજા પર દસ્તક પડે છે ને, ત્યારે લાગે છે કે આજે પણ કોઈ મને યાદ કરે છે. ઘંટડી વાગે ત્યારે લાગે છે કે આ ઘર હજુ મર્યું નથી. તું દરવાજે ઊભો હોય અને હું તને જોઈ શકું, ત્યારે લાગે છે કે હું હજુ આ દુનિયા માટે અજાણ્યો નથી થયો.” એ પળે જાણે મૌન પણ રડી રહ્યું હતું. જાણે હિતોપદેશનો શ્લોક એ જ ક્ષણે જીવન્ત બની ગયો હતો—“अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्। उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्॥” અર્થાત્ ‘આ પોતાનો અને આ પરાયો’ એવો ભેદ નાના હૃદયવાળા લોકો કરે છે; ઉદાર હૃદયવાળા માટે તો આખી ધરતી જ પરિવાર સમાન છે. ખરેખર, સંબંધ લોહીથી જ નથી બનતા; ક્યારેક રોજની એક દસ્તક પણ માણસને પોતાનો બનાવી દે છે.

એ દિવસ પછી રમેશની સવાર બદલાઈ ગઈ. હવે બેનર્જી સાહેબનું ઘર તેની ડિલિવરી રૂટનું માત્ર એક સરનામું નહોતું, પરંતુ તેના દિવસનો સૌથી જરૂરી પડાવ બની ગયું હતું. દરરોજ તે દરવાજે ઊભો રહીને ખટખટાવતો—ઠક... ઠક... ઠક...! “બાબુજી! અખબાર!” અને અંદરથી અવાજ આવતો, “આવ્યો, બેટા... આવ્યો!” એ બે શબ્દોમાં એક વૃદ્ધ માણસની આખી સવાર જીવંત થઈ જતી. રમેશ અખબાર આપતો. ક્યારેક બેનર્જી સાહેબ પૂછતા, “ચા પીશ?” રમેશ કહેતો, “સમય નથી, બાબુજી.” ત્યારે તેઓ હસીને કહેતા, “બે મિનિટ બેસી જા.” અને એ બે મિનિટ ક્યારેક દસ બની જતી.

બેનર્જી સાહેબ જૂની વાતો કરતા. તેમની પત્નીને કઈ મીઠાઈ પસંદ હતી, દીકરો નાનો હતો ત્યારે કેવી રીતે આખું ઘર માથે લેતો, તેમણે પહેલી નોકરી ક્યાં કરી—આવી કેટલીય વાતો. એક દિવસ તેમણે કહ્યું, “રમેશ, જાણે છે? માણસ આખી જિંદગી મોટું ઘર બનાવવામાં વ્યસ્ત રહે છે. પછી વૃદ્ધાવસ્થામાં ખબર પડે છે કે આપણને રહેવા માટે મોટો ઓરડો નહીં, પણ બેસીને બે વાત કરી શકે એવો એક માણસ જોઈએ.” રમેશ નિઃશબ્દ હતો. જાણે તેના મનમાં જ ચાર પંક્તિઓ જન્મી—

ઘર મોટું હોય તો શું થયું, જો અવાજ કોઈનો ન હોય,
દીવા સો પ્રગટાવ્યા હોય, જો આંખોમાં ઉજાસ ન હોય।
માણસને માણસ મળતો રહે, એ જ જીવનનો સાચો શ્વાસ,
દરવાજે કોઈ દસ્તક દે, તો લાગે—હજુ બાકી છે આસ॥

બેનર્જી સાહેબે એ પંક્તિઓ સાંભળી આંખો મીંચી દીધી અને ધીમેથી કહ્યું, “સાચું કહ્યું, બેટા. જીવવું એટલે માત્ર શ્વાસ લેવું નહીં.”

સમયનું ચક્ર ફરતું રહ્યું. ઋતુઓ બદલાઈ, વરસાદ આવ્યો, પછી શિયાળો અને પછી ફરી ઉનાળો. પરંતુ એક વાત બદલાઈ નહીં—દર સવાર રમેશની દસ્તક અને અંદરથી આવતો બેનર્જી સાહેબનો અવાજ—“આવ્યો, બેટા...” એક સવાર રમેશ થોડો મોડો થયો. સાયકલ ઝડપથી ચલાવીને તે બેનર્જી સાહેબના ઘરની સામે પહોંચ્યો. તેના મનમાં વિચાર આવ્યો કે આજે તો બાબુજી જરૂર ફરિયાદ કરશે. તે દરવાજા પાસે ગયો અને ખટખટાવ્યું—ઠક... ઠક... ઠક...! કોઈ જવાબ નહીં.

રમેશે ફરી ખટખટાવ્યું. ફરી કોઈ જવાબ ન આવ્યો. તેણે ઘંટડી વગાડી. એક વાર, બે વાર, ત્રણ વાર. ઘરની અંદરથી કોઈ પગલાં ન આવ્યાં. એ મૌન આજે કંઈક અલગ હતું—ખૂબ ભારે, ખૂબ ઊંડું. રમેશનું હૃદય જોરથી ધબકવા લાગ્યું. તેને બેનર્જી સાહેબનું વચન યાદ આવ્યું—“જે દિવસે જવાબ ન મળે... રાહ ન જોતો.” તેણે તરત પોલીસને જાણ કરી અને પછી કંપતા હાથથી એ નાનો કાગળ કાઢ્યો. દીકરાનો નંબર હતો. ફોનની બીજી બાજુથી અવાજ આવ્યો, “હેલો?” રમેશે ધીમેથી પૂછ્યું, “શું તમે શ્રી બેનર્જીના દીકરા બોલો છો?” સામે જવાબ આવ્યો, “હા... કેમ?” રમેશની આંખો ભરાઈ આવી. તેણે કહ્યું, “સાહેબ... હું રમેશ, તમારા પિતાજીનો અખબારવાળો. તમારા પિતાજીએ મને કહેલું કે જો એક દિવસ તેમની તરફથી દરવાજો ન ખૂલે, તો તમને ફોન કરું.” બીજી તરફ લાંબું મૌન છવાઈ ગયું.

તે દિવસે બેનર્જી સાહેબ આ દુનિયામાં નહોતા. રમેશ દરવાજા પાસે ઊભો રહ્યો. એ જ દરવાજો, જેના માટે દર મહિને પાંચસો રૂપિયા મળતા. એ જ દરવાજો, જેની દસ્તક એક વૃદ્ધ માણસને રોજ કહેતી—“તમે હજુ એકલા નથી.” પણ આજે દસ્તક હતી, ઘંટડી હતી, રમેશ હતો, અખબાર હતો, પરંતુ દરવાજાની બીજી બાજુથી આવતો અવાજ નહોતો—“આવ્યો, બેટા...” રમેશની આંખોમાંથી આંસુ વહી પડ્યાં. તેને એ દિવસે પાંચસો રૂપિયા મળ્યા નહીં, પરંતુ જીવનનો કદાચ સૌથી અમૂલ્ય પાઠ મળી ગયો.

એ પળે તેને એક સુંદર સંસ્કૃત સુભાષિતનો ભાવ સમજાયો—“परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नद्यः। परोपकाराय दुहन्ति गावः परोपकारार्थमिदं शरीरम्॥” તેનો અર્થ એવો કે વૃક્ષો બીજાના હિત માટે ફળ આપે છે, નદીઓ બીજાના હિત માટે વહે છે, ગાયો બીજાના હિત માટે દૂધ આપે છે અને એ જ રીતે આ માનવશરીર પણ પરોપકાર માટે છે. રમેશને સમજાયું કે કોઈ એકલા વૃદ્ધના દરવાજા પર કરવામાં આવેલી નાની દસ્તક પણ ક્યારેક તેના માટે જીવન અને મૃત્યુ વચ્ચેની સૌથી મહત્વની કડી બની શકે છે.

આજે આપણે એક સંદેશ મોકલી દઈએ છીએ અને માની લઈએ છીએ કે ફરજ પૂરી થઈ ગઈ. “ગુડ મોર્નિંગ”, “કેમ છો?”, “ટેક કેર”—આ શબ્દો મોકલવા સરળ છે. પરંતુ શબ્દો અને હાજરી વચ્ચે મોટો ફરક છે. મોબાઇલના પડદા પર લખાયેલું “કેમ છો?” અને સામે બેસીને પૂછેલું “ખરેખર કેમ છો?”—આ બે પ્રશ્નો દેખાવમાં સરખા હોઈ શકે, પરંતુ હૃદયમાં તેમનું વજન એકસરખું નથી. “मातृवत् परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत्। आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः॥” આ સુભાષિતનો ભાવ છે કે જે તમામ જીવોને પોતાના સમાન માનીને જુએ છે, તે જ સાચો જ્ઞાની છે.

વૃદ્ધાવસ્થાને દવાની જરૂર ઓછી અને પોતાના માણસની હાજરીની જરૂર વધારે હોય છે. તેથી તમારા માતા-પિતા હોય તો તેમને સમય આપો. દાદા-દાદી કે નાના-નાની હોય તો તેમની પાસે બેસો. પડોશમાં કોઈ વૃદ્ધ એકલા રહેતા હોય તો ક્યારેક તેમનો દરવાજો ખટખટાવો. સવારે એક સંદેશ, સાંજે એક ફોન અને ક્યારેક માત્ર પાંચ મિનિટ માટે તેમની પાસે જઈને બેસી રહેવું—કદાચ તમને લાગશે કે તમે કંઈ ખાસ કર્યું નથી, પરંતુ સામેની વ્યક્તિ માટે કદાચ એ પાંચ મિનિટ આખા દિવસનો સૌથી સુંદર સમય હશે.

જ્યારે કોઈ આપણો હાથ પકડે છે, ત્યારે માત્ર હાથને સ્પર્શ થતો નથી; હૃદયને વિશ્વાસ મળે છે કે આપણે હજુ કોઈના છીએ. કદાચ જીવનનો સૌથી મોટો પરોપકાર એ જ છે—કોઈને એ અનુભવ કરાવવો કે તે આ દુનિયામાં ભૂલાઈ ગયો નથી. તેથી કોઈના દરવાજા પર દસ્તક આપતા રહેજો, કારણ કે શક્ય છે કે એ દરવાજો માત્ર ઈંટ-પથ્થરના ઘરનો ન હોય; એ કોઈ એકલા હૃદયનો દરવાજો હોય.