शल्य-ऋषि સુશ્રુત

સુશ્રુત સંપ્રદાયમાં, આયુર્વેદિક જ્ઞાનનો પ્રસાર કરનાર સૌપ્રથમ વ્યક્તિ ધન્વંતરિ હતા, જેમણે તે દિર્વોદાસને શીખવ્યું અને તેમણે બદલામાં તે સુશ્રુત, ঔપધેનવ, ઔરભ્ર, પૌષ્કલાવત, ગોપુરરક્ષિત અને ભોજને શીખવ્યું.

સુશ્રુત પોતાના સમગ્ર જ્ઞાન, અનુભવો અને ૩૦૦ પ્રકારની ઓપરેશન પ્રક્રિયાઓને સંસ્કૃતના શ્લોકોમાં ‘સુશ્રુતસંહિતા’ના રૂપમાં ગ્રંથસ્થ કર્યા. આગળ જઈને આઠમી સદીમાં આ જ ગ્રંથનો અરબી અનુવાદ ‘કિતાબ-ઇ-સુશ્રુત’ના નામથી થયો, જેણે મધ્યકાલીન અરબ અને યુરોપના ચિકિત્સા જગતને ઝકઝોરી નાખ્યું.

સિંધુ નદી સભ્યતાના ગર્ભથી ઉપજેલી તે મહાન વૈદિક પરંપરાનો ભાગ રહેલી સુશ્રુતસંહિતાએ આ સાબિત કરી દીધું કે ‘પ્લાસ્ટિક સર્જરી’ કોઈ આધુનિક યુગની દેન નથી, પરંતુ તેની જડો ભારતની પ્રાચીન માટીમાં ઊંડે ઊતરેલી છે. ગ્રીક શબ્દ ‘પ્લાસ્ટિકો’ (જેનો અર્થ થાય છે ઘડવું અથવા રોપવું)ના ઘણા પહેલાં, કાશીની પાવન ધરતી પર આચાર્ય સુશ્રુતે માનવ શરીર અને આશાઓને પોતાના હુનરથી ફરીથી તરાશવાનું શીખવી દીધું હતું.

તેઓ માત્ર એક ચિકિત્સક નહોતા, તેઓ તે યુગના વિધાતા હતા જેમણે મનુષ્યના અવિશ્વાસને ચિકિત્સા વિજ્ઞાનના પ્રકાશમાં બદલી દીધો.

જે વીતી ગયું તે વાત ગઈ, પણ વર્તમાનની છાતી પર ઇતિહાસ પોતાના હસ્તાક્ષર સ્વયં કંડારે છે. છઠ્ઠી શતાબ્દી ઈસા પૂર્વની એ સંધ્યા આજે પણ કાશીના ગંગા તટ પર પોતાની અમિટ અમૃતેશ્વર રેખા ખેંચી રહી છે. જ્યાં એક તરફ મૃત્યુનું તાંડવ હતું, ત્યાં બીજી તરફ એક સંન્યાસી-તુલ્ય વૈદ્યના હાથનું અમૃતત્વ જીવનને નવા શ્વાસ આપી રહ્યું હતું.

ગંગાની શાંત અને ગંભીર ધારા કાશીના ઘાટોને ભીંજવી રહી હતી. સંધ્યાના પ્રદીપ્ત પ્રકાશમાં મહર્ષિ ધન્વંતરિની ગુરુકૂળની પર્ણકુટીઓ જડીબુટ્ટીઓની સુગંધથી સભર હતી. પ્રાંગણના એક ખૂણામાં યુવા સુશ્રુત ધ્યાનમગ્ન બેઠા હતા. તેમના નેત્રોમાં જિજ્ઞાસાનું એ અનંત જ્વાળામુખી હતું, જે સાધારણ મનુષ્યોની દ્રષ્ટિથી ઓઝલ રહસ્યોને ચીરીને સત્યના ધરાતલ પર ઉતરવા આતુર રહેતું હતું.

ગુરુ ધન્વંતરિએ પોતાના પ્રિય શિષ્યના ખભા પર હાથ મૂક્યો અને મંદ મુસ્કાન સાથે બોલ્યા— “વત્સ સુશ્રુત! શ્રેષ્ઠ ચિકિત્સક તે જ છે જે માત્ર સૈદ્ધાંતિક પંડિત ન હોય, પરંતુ જેના હાથમાં કરુણા અને શસ્ત્રનું અચૂક સંતુલન હોય.”

अधिगतपरमार्थः पंडिताः सर्वत्र पूज्यन्ते।

જે મનુષ્ય પરમાર્થ અને સત્યને જાણી લે છે, તે આ સંસારમાં સર્વત્ર પૂજાય છે.

સુશ્રુતે આ સત્યને પોતાના પ્રાણોમાં ઉતારી લીધું હતું. તેઓ જાણતા હતા કે ચિકિત્સા કેવળ એક ધંધો નથી, બલ્કે ઈશ્વરીય અનુગ્રહ છે.

સુશ્રુતનું માનવું હતું કે જે વૈદ્યના હાથમાં અનુભવનું કૌશલ નથી, તે યમરાજનો દૂત છે. પોતાના શિષ્યોને શલ્ય ચિકિત્સા (સર્જરી)ની અતિસૂક્ષ્મ બારીકાઓથી પરિચિત કરાવવા માટે તેમણે એક અભૂતપૂર્વ શિક્ષણ પદ્ધતિનો પાયો નાખ્યો સુશ્રુત સંહિતા માં અનેક શસ્ત્રક્રિયાઓનું સૌપ્રથમ જ્ઞાત વર્ણન છે, જેમાં આંતરડાને જોડવું, પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિને દૂર કરવી, મોતીયાના લેન્સને દૂર કરવા અને પરું કાઢવું (ડ્રેઇન કરવું) વગેરેનો સમાવેશ થાય છે..

ગુરુના આ ઓજસ્વી વચનોથી પ્રેરિત થઈને શિષ્યગણ કાકડી, તડબૂચ અને મણકાના પૂતળા પર ચીરફાડનો અભ્યાસ કરતા. અને જ્યારે આંતરિક અંગોના અધ્યયનની વારી આવતી, ત્યારે તેઓ સુરક્ષિત શવો પર પરીક્ષણ કરી એક-એક સ્નાયુ, સ્નાયુતંતુ અને અસ્થિનું સૂક્ષ્મ જ્ઞાન અર્જિત કરતા. શિષ્યોએ સાધનાની આ ભઠ્ઠીમાં તપીને જ ભવિષ્યના મહાન શલ્ય ચિકિત્સકોનું રૂપ લીધું હતું.

કાશીની ઊંઘમાં ડૂબેલી એક અમાસની અર્ધરાત્રિ. ઠંડી હવા સન્નાટાને ચીરી રહી હતી. અચાનક સુશ્રુતની કુટિયાના દ્વાર પર તીવ્ર, આર્ત અને ધ્રૂજતી દસ્તક ગૂંજી.

સુશ્રુતે હથેળી પર માટીનો દીવો ઉઠાવ્યો અને ભારે લાકડાનું કિવાડ ખોલ્યું. દ્વાર પર જે દ્રશ્ય હતું, તે કાળજું કંપાવી દેનારું હતું. એક અજાણ્યો વ્યક્તિ ઊભો હતો, જેની આંખોમાંથી આંસુઓની ધારા વહી રહી હતી, નાક ખરાબ રીતે કપાયેલું હતું . તેણે પીડાથી કરાતા સુશ્રુતના ચરણોમાં પોતાને પાડી દીધા અને પ્રાણોની ભીખ માંગવા લાગ્યો.

તે વિકટ ક્ષણમાં સુશ્રુતનો ચહેરો જરાય વિચલિત થયો નહીં. તેમની આંખોમાં કરુણા અને પર્વત જેવી દ્રઢતા એકસાથે તરી ઊઠી. તેમણે તે અજાણ્યાને ઉઠાવીને પોતાના સ્વચ્છ શલ્ય-કક્ષમાં પહોંચાડ્યો.

જ્યાં એક તરફ આધુનિક દુનિયા પ્લાસ્ટિક સર્જરીને આજની વિજ્ઞાનની દેન માને છે, ત્યાં આજથી અ અઢી હજાર વર્ષ પહેલાં તે કક્ષની દીવાલો પર ટંગેલા ૧૨૫ પ્રકારના વિશેષ શલ્ય ઉપકરણો (ચાકુ, સોય, ચીપિયા) તે પ્રાચીન વૈભવની સાક્ષી આપી રહ્યા હતા.

સુશ્રુતે તે અજાણ્યાના ચહેરાને સુવાસિત ઓષધીય રસથી ધોયો, આસન પર બેસાડ્યો અને તેને 'શોમરસ' (એનેસ્થેસિયાના રૂપમાં કાર્ય કરતું વિશેષ પીણું)નું સેવન કરાવ્યું. થોડી જ પળોમાં શોમરસના પ્રભાવથી અજાણ્યાની ચેતના સુસ્ત થઈ ગઈ અને તેનું દર્દ જાણે ક્યાંક વિલીન થઈ ગયું.

योगः कर्मसु कौशलम्।

કર્મોમાં કુશળતા જ યોગ છે.

સુશ્રુતે એક કોમળ પાંદડાની સહાયતાથી અજાણ્યાની કપાયેલી નાકનું સચોટ માપ લીધું. આ પછી, દીવાલ પાસેથી એક તીક્ષ્ણ શસ્ત્ર ઉઠાવીને અત્યંત નિપુણતાની સાથે તે વ્યક્તિના સાથળમાંથી સ્વસ્થ માંસનો એક ટુકડો (Pedicle Flap) કાપ્યો અને તેને તેની નાકના કપાયેલા ભાગ પર પૂરી સચોટતાથી પ્રત્યારોપિત કરી દીધો.

ઈજા પર સુસંસ્કૃત ઓષધીઓનો લેપ લગાવીને અને ટાંકા જડીને તેમણે તેને શાંત વિશ્રામ કક્ષ મોકલી દીધો. આ ઘટના માનવ ઇતિહાસની પ્રથમ સફળ પ્લાસ્ટિક સર્જરી (રાઇનોપ્લાસ્ટી) હતી, જેણે આ સિદ્ધ કરી દીધું કે ભારતીય મનીષા ચિકિત્સા જગતમાં કેટલી ઉન્નત હતી.

આવીજ બીજી એક વાત બનેલી છે. આજથી અઢીસો વર્ષ પહેલાંની એટલે કે ૧૮મી સદીના અંત ભાગની છે. સમય હતો બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના શાસનનો અને મહારાષ્ટ્રની ધરતી પર ટીપુ સુલતાન સાથેના સંઘર્ષોનો. આ કથા છે મહારાષ્ટ્રના એક સામાન્ય ખેડૂત કવાસજીની, જેઓ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની નોકરી કરતા હતા.

ઇ.સ. ૧૭૯૨ નો એ કાળઝાળ સમય હતો. કંપનીના દુશ્મન ગણાતા મૈસુરના શાસક ટીપુ સુલતાનના સૈનિકોએ કવાસજીને પકડી લીધા. એ યુદ્ધના ક્રૂર નિયમો અનુસાર, સૈનિકોએ કવાસજીને સજા રૂપે એમનું નાક કાપી નાખ્યું. એક માણસ માટે નાક વગરનું જીવન જીવવું એ માત્ર શારીરિક પીડા નહોતી, પણ સામાજિક રીતે પણ ખૂબ અપમાનજનક હતું. કવાસજીનું જીવન અંધકારમય બની ગયું હતું.

પરંતુ, કુદરતને કંઈક બીજું જ મંજૂર હતું. ઘટના બન્યાના લગભગ એક વર્ષ પછી, ૧૭૯૩ ની આસપાસ, કવાસજીના જીવનમાં એક ચમત્કારિક પરિવર્તન આવ્યું. મહારાષ્ટ્રની એ જમામીન પર એક અજ્ઞાત, સાધારણ લાગતા કારીગર-સર્જને (જે કોઈ ભદ્ર આયુર્વેદિક વૈદ્ય નહોતા, પણ પરંપરાગત જ્ઞાન ધરાવતા કુશળ બહુજન કારીગર હતા) કવાસજી પર એક અસાધારણ શસ્ત્રક્રિયા કરી.

આ સર્જને આધુનિક પ્લાસ્ટિક સર્જરીની પાયાની કહી શકાય એવી પદ્ધતિ વાપરી. તેમણે કવાસજીના કપાળ પરથી ચામડીનો એક ટુકડો એવી રીતે છૂટો પાડ્યો કે જેથી લોહીનો સંચાર જળવાઈ રહે, અને પછી એ ચામડીની મદદથી કવાસજીના ચહેરા પર એક નવું નાક ઘડી કાઢ્યું! થોડા જ સમયમાં આ ઘા રૂઝાઈ ગયો અને કવાસજીને એક નવો ચહેરો તથા નવું જીવન મળી ગયું.

આ ઘટના એટલી અદ્ભુત હતી કે એ સમયના એક બ્રિટિશ અધિકારીએ તેની નોંધ લીધી. ૧૭૯૪ માં લંડનના એક પ્રસિદ્ધ સામયિકે આ બનાવ વિશે પત્ર છાપ્યો, જેમાં તેને “એક અદ્ભુત શસ્ત્રક્રિયા (chirurgical operation) જે ભારતમાં લાંબા સમયથી સફળતાપૂર્વક કરવામાં આવે છે” તરીકે નવાજવામાં આવ્યા.

આજે વર્ષો પછી પણ, આ નાની એવી ઐતિહાસિક ઘટના પરથી અનેક ચર્ચાઓ થાય છે. આધુનિક સમયમાં અભ્રાહમ વર્ગીસ જેવા લેખકોએ પણ પોતાની પ્રખ્યાત નવલકથા ‘ધ કવેનન્ટ ઓફ વૉટર’ માં આનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. આ ઘટના આપણને એ યાદ અપાવે છે કે સદીઓ પહેલાં પણ ભારતીય ઉપખંડના સામાન્ય, હાંસિયામાં ધકેલાયેલા લોકો પાસે ચિકિત્સા અને શસ્ત્રક્રિયાનું કેટલું અદ્ભુત અને ગહન જ્ઞાન હતું,

આવા આ સુશ્રુતનું ક્ષેત્ર માત્ર નાકની શલ્ય ક્રિયા સુધી સીમિત નહોતું.

જ્યારે સમાજમાં કોઈ વ્યક્તિ યુદ્ધ અથવા મોતીબિંદુને કારણે દૃષ્ટિહીન થઈ જતો, તો સુશ્રુત નેત્ર શલ્ય ચિકિત્સા (Ophthalmology) દ્વારા સોયની સૂક્ષ્મ અણીથી લેન્સને વિસ્થાપિત કરીને તેની દૃષ્ટિ પાછી લાવી આપતા હતા.

જ્યારે પ્રસૂતિ ગૃહોમાં જટિલ પ્રસવને કારણે જચ્ચા-બચ્ચાના જીવ પર બન આવતી, ત્યારે તેઓ પોતાના શસ્ત્રોના બળ પર સિઝેરિયન (Cesarean section) અને શલ્ય પ્રસવ કરાવીને નવું જીવનદાન આપતા હતા.

હાડકાં તૂટવા પર (Orthopedics) તેઓ સચોટ નિદાન કરીને તેમને બાંસની ખપચ્ચીઓ અને લેપથી એવી રીતે જોડતા હતા કે અસ્થિ પોતાની મૂળ રચના પ્રાપ્ત કરી લે.

શલ્ય ક્રિયા દરમિયાન થતી અસહ્ય પીડાને મિટાવવા માટે તેઓ મદ્યપાન અને વિશેષ ઔષધીય મિશ્રણો (Anesthesia)નો વિવેકપૂર્વક ઉપયોગ કરતા હતા.

તેમણે પોતાના આ તમામ અનુભવોને સંસ્કૃતના શ્લોકોમાં પરોવીને 'સુશ્રુતસંહિતા'ના રૂપમાં અમર કરી દીધા. આઠમી શતાબ્દીમાં જ્યારે તેનો અરબી અનુવાદ 'કિતાબ-ઇ-સુશ્રુત'ના રૂપમાં થયો, ત્યારે સંપૂર્ણ વિશ્વએ ભારતીય ચિકિત્સાના આ સૂર્યને નમન કર્યું.

शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्।

શરીર જ તમામ ધર્મો અને કર્મોને સાધવાનું પ્રથમ સાધન છે. અને આ શરીર રૂપી મંદિરની રક્ષા માટે સુશ્રુતે પોતાનું સંપૂર્ણ જીવન સમર્પિત કરી દીધું.

દર્દના ઊંડા સમુદ્રમાં જ્યારે શ્વાસો તૂટવા લાગ્યા,

સુશ્રુતના તે હાથોએ નવી તકદીર ઘડી;

સદીઓના તે અંધારામાં સળગીને એવો દીપ ઊઠ્યો,

જેથી પ્લાસ્ટિક સર્જરીની હરેક રેખા રોશન થઈ.

शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्।

આ શરીર જ ધર્મ (તમામ કર્મો અને પુરુષાર્થ)ને સાધવાનું પ્રથમ સાધન છે.

अरोगाणि शरीरस्य आरोग्यं परमं धनम्।

શરીરનું નિરોગી હોવું એ જ સૌથી મોટું પરમ ધન છે.

पथ्ये सति गदार्तस्य किमौषधनिषेवणम्।

જો દર્દી યોગ્ય પથ્ય (ખોરાક અને પરેજી) પાળતો હોય, તો દવા લેવાની શી જરૂર છે? 

अजीर्णे भोजनं विषम्।

અજીર્ણ (પહેલાંનું ખાધેલું પચ્યું ન હોય) ત્યારે ફરીથી ભોજન કરવું એ ઝેર સમાન છે.

नहि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते।

આ સંસારમાં જ્ઞાન જેવું બીજું કોઈ પવિત્ર નથી.