કોમરેડ સરમુખત્યાર

કોમરેડ સરમુખત્યાર

પીંછાં ખેંચી લીધા પછી મળેલો એક દાણો જો કૃપા લાગે, તો ગુલામી માત્ર બહાર નથી—મનમાં પણ ઊગી ગઈ છે.
આ કથા પૂછે છે એક જ સવાલ: આપણે દાણા પાછળ ચાલતું મરઘું બનવું છે કે પોતાના આકાશમાં ઊડતો માનવ?

ક્રેમલિનના પ્રાચીન, પથ્થરિયા ઓરડામાં શીતળ પવન નહીં, પણ ભયની નીરવ શાંતિ પ્રસરી ગઈ હતી. સોવિયેત સંઘના એકહથ્થુ શાસક જોસેફ સ્ટાલિનની ભ્રૂકુટી ખેંચાયેલી હતી. રાજકીય મંચ પર ગોઠવાયેલી ખુરશીઓ પર બેઠેલા સામ્યવાદી નેતાઓના શ્વાસ અધ્ધર હતા; જાણે એક નાનકડી ભૂલ અને સીધા સાઇબિરીયાની બર્ફીલી ગર્તા માં મૃત્યુ.!

તે દિવસે સભાખંડનું વાતાવરણ કંઈક જુદું જ હતું. દરવાજો ખૂલ્યો અને ભારે બૂટના અવાજ સાથે સ્ટાલિન અંદર પ્રવેશ્યા. તેમના હાથમાં કાગળોની ફાઇલ નહોતી, નહોતી કોઈ રિવોલ્વર. તેમના બરછટ હાથમાં તરફડતો એક જીવતો, તંદુરસ્ત કૂકડો હતો. કૂકડાની લાલ કલગી અને ચળકતાં પીંછાં હતાં. બધાને આશ્ચર્ય થયું, પણ સવાલ પૂછવાની હિંમત કોની ચાલે? કહે છે ને  ‘રાજા આગળ-પાછળ બોલવું અને ખાઈમાં પડવું બંને સરખાં.’

સ્ટાલિને કોઈ ભૂમિકા બાંધ્યા વગર જમણા હાથે કૂકડાની ગરદન દબાવી અને ડાબા હાથે નિર્દયતાથી તેના પીંછાં ચૂંથવા માંડ્યા. એક... બે... દસ... પચાસ. કૂકડાની દર્દભરી ચીસોથી ઓરડો ધ્રૂજી ઊઠ્યો. પીંછાં ઊખડવાની સાથે લોહીના ટશિયા ફૂટ્યા, માંસ ખેંચાયું અને રૂમની હવામાં પીંછાં વિખેરાવા લાગ્યા. ક્રૂરતા એવી પરાકાષ્ઠાએ હતી કે પથ્થરનું હૃદય પણ પીગળી જાય. સભામાં બેઠેલા શાસકો નીચી નજરે જોઈ રહ્યા. સત્તા આગળ નબળાનો અવાજ કાયમ ઘૂંટાઈ જતો હોય છે.

अकरुणत्वमकल्पितविग्रहः परधने परयोषिति च स्पृहा ।

सुजनबन्धुजनेष्वसहिष्णुता प्रकृतिकसिद्धमिदं हि दुरात्मनाम् ॥  હિતોપદેશ

 

નિર્દયતા, વિના કારણે કલહ ઊભો કરવો, પારકા ધન અને પારકી સ્ત્રીની લાલસા રાખવી તથા સજ્જનો અને સ્વજનો પ્રત્યે અદેખાઈ—આ તમામ લક્ષણો દુર્જનો અને ક્રૂર વ્યક્તિઓના સ્વભાવમાં જ વણાયેલાં હોય છે.

ક્ષણવારમાં કૂકડો લોહીલુહાણ, અસહાય અને પીછાં થી નગ્ન થઈ ગયો. તેનું આખું ગૌરવ, તેનો દેહ અને તેનું અસ્તિત્વ છીનવાઈ ચૂક્યું હતું. સ્ટાલિને તેને ઠંડા કલેજે જમીન પર ફેંકી દીધો. કૂકડો ધ્રૂજતો, તરફડતો ખૂણામાં લપાઈ ગયો.

ત્યાં જ નાટકીય વળાંક આવ્યો. સ્ટાલિને પોતાના ઓવરકોટના ઊંડા ખિસ્સામાં હાથ નાખ્યો અને થોડાક અનાજના દાણા બહાર કાઢ્યા. તેમણે હથેળી આગળ ધરી દાણા જમીન પર વેર્યા. પેલા પીડિત, અધમૂઆ કૂકડાએ ઊંચું જોયું. ભૂખ અને લાચારી સ્વાભિમાન પર ગુલામી હાવી થઇ ગઈ. કૂકડો ધીમા પગલે લથડાતો આગળ વધ્યો અને જે હાથે હમણાં જ તેની ચામડી ઉધેડી હતી, એ જ હાથમાંથી પડેલા દાણા એક પછી એક ચણવા લાગ્યો!

અરે, આટલેથી જ આશ્ચર્ય પૂરું ન થયું! સ્ટાલિન જેમ જેમ આગળ વધ્યા અને દાણા ફેંકતા ગયા, તેમ તેમ પેલો લોહીલુહાણ કૂકડો તેમના બૂટ પાસે ઘસારો કરતો પાછળ પાછળ દોડવા લાગ્યો. જાણે સ્ટાલિન તેનો હત્યારો નહીં, પણ તેનો એકમાત્ર તારણહાર હોય!

लाङ्गूलचालनमधश्चरणोपपातं भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च ।

श्वा पिण्डदस्य कुरुते गजपुङ्गवस्तु धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च भुङ्क्ते ॥ ભર્તૃહરિ નીતિશતક - ૩૧

રોટલાનો ટુકડો આપનારની આગળ કૂતરો પૂંછડી પટપટાવે છે, ચરણોમાં પડે છે અને ધરતી પર આળોટીને પોતાનું મોં તથા પેટ દેખાડે છે; જ્યારે શ્રેષ્ઠ હાથી ધીરજપૂર્વક જુએ છે અને સેંકડો આદરભર્યા આગ્રહ પછી જ ભોજન સ્વીકારે છે.

સ્ટાલિન રોકાયા, સભામાં બેઠેલા સ્તબ્ધ નેતાઓ તરફ ફર્યા અને રહસ્યમય સ્મિત સાથે ગર્જના કરી:

"કોમરેડ્સ! પ્રજા આ કૂકડા જેવી હોય છે. જો તમારે તેના પર અખંડ રાજ કરવું હોય, તો પહેલાં તેને લાચાર કરો. તેના અધિકારો, તેની સ્વતંત્રતા અને તેનાં ગૌરવનાં પીંછાં એક પછી એક ખેંચી લો. તેને મૂળભૂત જરૂરિયાતો માટે ટળવળતી કરી દો. અને પછી... જ્યારે તે સાવ તૂટી જાય, ત્યારે સત્તાના ખિસ્સામાંથી માત્ર બે ટુકડા ફેંકો. એ ભૂલી જશે કે તેની આ દશા કરનાર કોણ હતું! એ તમારા ફેંકેલા ટુકડાને કૃપા સમજી તમારો ગુલામ બનશે અને તમને જ પોતાનો મસીહા માનશે!"

આ માત્ર મોસ્કોની વાર્તા નહોતી, પણ સદીઓથી લોકશાહીના મુખવટા પાછળ રમાતી સત્તાની ઘૃણાસ્પદ સાયકોલોજી હતી. લોકશાહી ના નામ પર ગુપ્ત રમાતી સરમુખત્યાર શાહી હતી. આઝાદીના દાયકાઓ સુધી રાજકીય ગલિયારાઓમાં પ્રજાની હાલત આવા જ કૂકડા જેવી રાખવામાં આવી હતી. જ્યાં કરવેરા અને અવ્યવસ્થાથી પીંછાં ખેંચાતાં રહ્યાં, અને ચૂંટણી આવે ત્યારે મફતની રેવડીઓ અને અનાજના થોડા દાણા ફેંકીને ફરી પોતાના ચરણોમાં ઝૂકાવી લેવાતી રહી.

લૂંટી લીધી જેણે પાંખો, એ જ હવે આકાશ વેચે છે,

 

ઘા આપીને છાતી પર, મલમનો પાસ વેચે છે;

 

આ સત્તાની ગલીઓમાં ગજબનો ખેલ ચાલે છે,

 

કરી લાચાર માણસને, દયાનો શ્વાસ વેચે છે.

દુઃખ એ વાતનું નહોતું કે પ્રજાને પીડા થતી નહોતી; દર્દ એ વાતનું હતું કે પ્રજા એ ભૂલી જતી હતી કે જે હાથ દાણા ફેંકે છે, એ જ હાથ પાંખો કાપવા માટે જવાબદાર છે.

ચામડી ઉધેડનારા હાથોને ઓળખીને તેમને નિર્બળ બનાવવા એ જ જાગૃત પ્રજાની ખરી કસોટી છે. જ્યાં સુધી માનવી સત્તાની ભીખ અને પોતાના અધિકાર (દેશ કર્તવ્ય) વચ્ચેનો ભેદ નહીં સમજે, ત્યાં સુધી તે માત્ર પગ પાસે ઘૂમતો, પીંછાં વગરનો કૂકડો જ બની રહેશે.

નોંધ: સ્ટાલિન અને મરઘાની આ કથા લોકપ્રચલિત છે, પરંતુ તેને ઐતિહાસિક ઘટના તરીકે રજૂ કરવી યોગ્ય નથી. PolitiFactના fact-checkમાં તેને ખોટી/અપ્રમાણિત ઘટના ગણાવવામાં આવી છે અને ઇતિહાસકાર Oleg Khlevniukએ પણ તેને અસત્ય ગણાવી હતી. The New Yorkerમાં 1988માં આ કથા Chingiz Aitmatov સાથે જોડાયેલા રૂપકાત્મક પ્રસંગ તરીકે નોંધાઈ હતી.

 

राज्ञि धर्मिणि धर्मिष्ठाः पापे पापाः समे समाः।
राजानमनुवर्तन्ते यथा राजा तथा प्रजाः॥  ચાણક્ય

જો રાજા ધાર્મિક હોય તો પ્રજા પણ ધાર્મિક બને, જો તે પાપી હોય તો પ્રજા પણ પાપી બને, જો તે સામાન્ય હોય તો પ્રજા પણ સામાન્ય. પ્રજા હંમેશા રાજાને અનુસરે છે—જેવો રાજા, તેવી પ્રજા.