ନୈମିଷ ଧାମର ଚକ୍ରତୀର୍ଥ

ନୈମିଷ ଧାମର ଚକ୍ରତୀର୍ଥ

ସନାତନ ଧର୍ମର ଚିରନ୍ତନ ତପୋଭୂମି ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେତନାର ଦିବ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର

— ମନୋଜ କୁମାର ବେହେରା

"ଯେଉଁଠାରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ତେଜ, ପୁରାଣର ଅମୃତଧାରା ଏବଂ ଭକ୍ତିର ଅନନ୍ତ ପ୍ରବାହ ଏକାକାର ହୋଇଛି, ସେହି ପବିତ୍ର ଭୂମି ହେଉଛି ନୈମିଷ ଧାମର ଚକ୍ରତୀର୍ଥ।"

ଭାରତର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରମ୍ପରାରେ କେତେକ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ର କେବଳ ପୂଜାର ସ୍ଥାନ ନୁହେଁ, ବରଂ ସନାତନ ସଂସ୍କୃତିର ଜୀବନ୍ତ ଇତିହାସ। ସେହିଭଳି ଏକ ଅମର ତପୋଭୂମି ହେଉଛି ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ସୀତାପୁର ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ ନୈମିଷାରଣ୍ୟ ବା ନୈମିଷ ଧାମ। ଏହାର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ହେଉଛି ଚକ୍ରତୀର୍ଥ—ଏକ ପବିତ୍ର ଜଳକୁଣ୍ଡ, ଯାହାର ମହିମା ବେଦ, ପୁରାଣ, ମହାଭାରତ ଏବଂ ଭାଗବତରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ପୁରାଣ କହେ, କଳିଯୁଗର ପ୍ରଭାବରୁ ଦୂରେ ରହି ତପସ୍ୟା କରିବା ପାଇଁ ଋଷିମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ଦିବ୍ୟ ଚକ୍ର ପ୍ରକ୍ଷେପ କରିଥିଲେ ଏବଂ କହିଥିଲେ—ଯେଉଁଠାରେ ଚକ୍ର ଥମ୍ବିବ, ସେଠା ହେବ ପୃଥିବୀର ସର୍ବପବିତ୍ର ତପୋଭୂମି। ସେହି ଚକ୍ର ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଭୂମିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଏକ ପବିତ୍ର କୁଣ୍ଡର ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ଆଜି ସେହି କୁଣ୍ଡ 'ଚକ୍ରତୀର୍ଥ' ନାମରେ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ।

'ନୈମିଷ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ 'ନିମିଷ' ବା ଏକ କ୍ଷଣ। ପୌରାଣିକ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁସାରେ, ଏକ ନିମିଷ ମଧ୍ୟରେ ଅଧର୍ମର ବିନାଶ ଘଟିଥିବାରୁ ଏହି ସ୍ଥାନର ନାମ ନୈମିଷାରଣ୍ୟ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଭୂମିରେ ୮୮,୦୦୦ ଋଷିମୁନି ମହର୍ଷି ଶୌନକଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଯଜ୍ଞ ଓ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ମହର୍ଷି ସୂତ ଗୋସ୍ୱାମୀ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୁରାଣର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ।

ଚକ୍ରତୀର୍ଥରେ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ, ପିତୃତର୍ପଣ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଦାନ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ଆରାଧନାର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି। ଅମାବାସ୍ୟା, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଏକାଦଶୀ, ସୋମବତୀ ଅମାବାସ୍ୟା ଓ କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଭକ୍ତ ଏଠାରେ ସମାଗମ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ ଯେ, ଏଠାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତି ସହ ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜା କଲେ ମନ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ପିତୃପୁରୁଷ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଜୀବନରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶାନ୍ତି ମିଳେ।

ନୈମିଷ ଧାମରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲଳିତା ଦେବୀ ମନ୍ଦିର, ବ୍ୟାସଗଦ୍ଦୀ, ସୂତଗଦ୍ଦୀ, ଦଧୀଚି କୁଣ୍ଡ, ହନୁମାନଗଡ଼ି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଏହାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟକୁ ଆହୁରି ଗୌରବମୟ କରିଛି। ଋଷି ଦଧୀଚିଙ୍କ ଆତ୍ମବଳିଦାନ ଏବଂ ଋଷି ପରମ୍ପରା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏହି ପବିତ୍ର ଭୂମିର ପ୍ରତ୍ୟେକ କଣିକାରେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ।

ଆଧୁନିକ ଜୀବନର କୋଳାହଳ ମଧ୍ୟରେ ନୈମିଷ ଧାମ ଆମକୁ ସଂଯମ, ସତ୍ୟ, ସେବା, ସହିଷ୍ଣୁତା ଓ ଈଶ୍ୱରଚିନ୍ତନର ଶିକ୍ଷା ଦିଏ। ଏହା ମନେ ପକାଏ ଯେ ଜୀବନର ପ୍ରକୃତ ସାର୍ଥକତା କେବଳ ଭୌତିକ ସଫଳତାରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି, ସଦାଚାର ଓ ଲୋକକଲ୍ୟାଣରେ ନିହିତ।

ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ କେବଳ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସର ପ୍ରତୀକ ନୁହେଁ; ଏହା ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତାର ଜ୍ଞାନ, ସଂସ୍କୃତି, ପରିବେଶ ସଚେତନତା ଓ ମାନବିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ମଧ୍ୟ ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ଐତିହ୍ୟ। ତେଣୁ ନୈମିଷ ଧାମର ଚକ୍ରତୀର୍ଥ କେବଳ ଏକ ଦର୍ଶନୀୟ ସ୍ଥାନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆତ୍ମଜାଗରଣର ଏକ ଅନନ୍ୟ ସାଧନାପୀଠ।

ଆଜିର ପିଢ଼ି ପାଇଁ ନୈମିଷ ଧାମର ବାର୍ତ୍ତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ—ଜ୍ଞାନକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା କର, ପ୍ରକୃତିକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଅ, ମାନବସେବାକୁ ଧର୍ମ ମନେ କର ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ଜୀବନର ଆଧାର କର। ଏହି ଶିକ୍ଷା ହିଁ ଚକ୍ରତୀର୍ଥର ଚିରନ୍ତନ ମହିମା।

ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଭକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ସନାତନ ସଂସ୍କୃତିର ଜ୍ୟୋତି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରିଆସିଛି। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଜ୍ୟୋତି ଆଗାମୀ ପିଢ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ ଓ ମାନବତାର ପଥରେ ଆଲୋକିତ କରୁଥାଉ।