અતીતની છાયા અને દોસ્તીનું ઋણ

પ્રકરણ ૧: અનામી ઓળખ અને અપરંપાર પાવર

 શહેરના સોળમા માળે આવેલા પોતાના દીવાનખંડની વિશાળ કાચની બાલ્કનીમાં ઊભા રહીને દેવ નીચે પથરાયેલા ઝગમગતા શહેરને જોઈ રહ્યા હતા. પચાસની વય વટાવી ચૂકેલા દેવના ચહેરા પર એક અજીબ શાંતિ અને ગંભીરતા પથરાયેલી હતી.
આ આખા શહેરમાં દેવ વિશે એક વાત પ્રખ્યાત હતી: "દેવ કેવો છે એ આખા શહેરને ખબર હતી, પણ દેવ કોણ છે એ કોઈને ખબર નહોતી!"
એક જમાનો હતો જ્યારે તેમણે પોતાની તમામ દ્રશ્ય સંપત્તિ અને મિલકતો એક ચૅરિટેબલ ટ્રસ્ટને નામે કરી દીધી હતી. પણ તેઓ કોઈ ત્યાગી કે ફકીર નહોતા. કાગળ પર ભલે તેમની પાસે કશું નહોતું, છતાં તેમની પાસે અપરંપાર પૈસા રાતોરાત ક્યાંથી હાજર થઈ જતા, તેમની પાછળ કઈ અદ્રશ્ય તાકાત હતી—એ રહસ્ય આજે પણ શહેરના મોટા મોટા આઈપીએસ અધિકારીઓ, વકીલો અને રાજકારણીઓ માટે ઉકેલી ન શકાય તેવો કોયડો હતો. તેમનો માત્ર એક ફોન કોલ આખી સિસ્ટમને લાઈન પર લાવી દેતો.
આટલા રહસ્યમય, પાવરફુલ અને આત્મનિર્ભર હોવા છતાં, દેવના જીવનમાં જો કોઈ એકમાત્ર ખુલ્લી ચોપડી જેવો સંબંધ હોય, તો તે હતી તેમની ૨૦ વર્ષ જૂની મિત્ર, 'માયા'.
પરંતુ, માયાની આ સુંદર દુનિયા પાછળ એક ઘેરો અંધકાર છુપાયેલો હતો. માયાની મમ્મી, સુમિત્રાબેન, છેલ્લાં કેટલાય દાયકાઓથી શહેરના ઉચ્ચ વર્ગમાં ચાલતા હાઈ-પ્રોફાઈલ દેહવ્યાપાર અને ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓની જાળ ચલાવતાં હતાં.

પ્રકરણ ૨: અતરંગી શરૂઆત—ફેવરથી દોસ્તી સુધી

માયા અને દેવ વચ્ચેનો આ સંબંધ કોઈ સાધારણ કે સીધી રીતે શરૂ થયેલો સંબંધ નહોતો.
૨૦ વર્ષ પહેલાં, દેવના કોઈ એક અતિ-ખાનગી અને ગુપ્ત કામ માટે સુમિત્રાબેનના અંડરગ્રાઉન્ડ નેટવર્કનો ઉપયોગ થયો હતો. પણ સુમિત્રાબેને એ કામમાં લોચો માર્યો, જેથી દેવનું કામ અટકી ગયું અને સુમિત્રાબેન પોતે પોલીસના સકંજામાં આવી ગયાં. પોતાની માને જેલમાંથી અને દેવના કોપથી બચાવવા માટે ૨૦ વર્ષની માયાએ પોતાની બુદ્ધિ વાપરીને અદ્રશ્ય રીતે દેવનું એ ગુપ્ત કામ પતાવી દીધું.
જ્યારે દેવને ખબર પડી કે કામ સુમિત્રાબેને નહીં પણ એમની દીકરીએ પતાવ્યું છે, ત્યારે તેમણે માયાને બોલાવીને વળતર આપવા ચાહ્યું. પણ માયાએ સામેથી એક ફેવર માંગી:
"સાહેબ, મારે તમારા પૈસા નથી જોઈતા. મારી મા જે ધંધો કરે છે એમાં અવારનવાર પોલીસ અને લફંગાઓ હેરાન કરે છે. તમે બસ એક ફેવર કરો—તમારી પહોંચનું એક અદ્રશ્ય છત્ર અમારા માથા પર રાખો."
દેવે એ ફેવર આપી. પણ શરૂઆતમાં દેવનો સ્વભાવ બહુ કડક અને હુકમ ચલાવવાનો હતો. એકવાર દેવે માયા પર વગર વાંકે હુકમ છોડ્યો, ત્યારે માયાએ સીધું સંભળાવી દીધું હતું: "સાહેબ! તમે કમિશનરને ઈશારે નચાવતા હશો, પણ મારી સામે આ શેઠગીરી ના ઝાડો. મેં પ્રોટેક્શનની ફેવર માંગી હતી, તમારી ગુલામી નથી સ્વીકારી!"
દેવ પહેલાં તો સ્તબ્ધ થઈ ગયા, પણ પછી હસી પડ્યા. આટલા પાવરફુલ માણસ સામે આંખમાં આંખ મિલાવીને સંભળાવી દેનારી આ પહેલી છોકરી હતી. એ જ દિવસથી એમની વચ્ચે મીઠી નોકઝોક, ટાંટિયાખેંચ અને એક ગાઢ 'ઓલરાઉન્ડર' દોસ્તીનો પાયો નંખાયો. માયા દેવની દવાઓ, મીટિંગો, મૂડ અને ગુપ્ત કામો સાચવતી, તો દેવ તેને "તારી મા જેવી અટકચાળી" કહીને ખીજવતા.

પ્રકરણ ૩: અણધારી સાંજ અને અતરંગી આમંત્રણ

એક સાંજે સુમિત્રાબેનનો દેવ પર ફોન આવ્યો. તેમણે અત્યંત આગ્રહપૂર્વક દેવને ચા પીવા માટે નિમંત્રણ આપ્યું. દેવ તેમના આલીશાન બંગલે પહોંચ્યા. ઘરમાં એક અજીબ ગંભીર સન્નાટો હતો. માયા ઘરમાં નહોતી.
સુમિત્રાબેને પોતે જ ચા બનાવી અને દેવની સામે બેસીને વાત શરૂ કરી.
"દેવ," સુમિત્રાબેને ઊંડો શ્વાસ લેતાં કહ્યું. "તમે આટલા વર્ષોથી અમારી પાછળ રક્ષક બનીને ઊભા રહ્યા છો. હું ક્યાંય પણ ફસાઉં, એટલે તમારો એક ફોન મને બચાવી લે છે. પણ તમે જે મદદ કરી છે, એનું ઋણ હું આ જિંદગીમાં ક્યારેય પૈસા આપીને ચૂકવી શકું તેમ નથી."
દેવે સહેજ સ્મિત સાથે ચાનો ઘૂંટડો ભર્યો, "આંટી, આ બધી ઋણની વાતો અચાનક કેમ કરો છો?"
"કારણ કે પૈસા કે પાવરમાં હું તમારી બરાબરી ક્યારેય કરી શકું તેમ નથી," સુમિત્રાબેનની આંખોમાં એક વિચિત્ર ચમક હતી. "મારી પાસે તમને આપવા માટે કોઈ સંપત્તિ નથી. પણ મારી પાસે એક વસ્તુ છે જેને હું મારી 'કલા' ગણું છું. હું વર્ષોથી આ કામ કરું છું અને એમાં નિપુણ છું. જો તમે હા પાડો... તો હું અને મારી દીકરી માયા, બંને સાથે મળીને તમારી સામે આ કલાનું પ્રદર્શન કરવા માંગીએ છીએ. કોઈ કેમેરા નહીં, કોઈ કાગળ નહીં. માત્ર તમારા અહેસાન સામે મારી આ ઋણચુકવણી. આર યુ ઈન્ટરેસ્ટેડ?"

પ્રકરણ ૪: આંતરિક વંટોળ અને સાચો નિર્ણય

સુમિત્રાબેનના આ શબ્દો સાંભળીને ઓરડામાં ઘોર સન્નાટો છવાઈ ગયો.
દેવના મગજમાં વિચારોનું વંટોળ શરૂ થઈ ગયું. તેઓ દર અઠવાડિયે પોતાનું મેડિકલ ટેસ્ટિંગ કરાવતા હતા અને કાયદો કે પોલીસ પણ તેમનું કશું બગાડી શકે તેમ નહોતા.
પરંતુ, સુમિત્રાબેન ભલે આને 'ઋણચુકવણી' કે 'કલા'નું નામ આપતાં હોય, પણ વાસ્તવિકતા એ હતી કે તેઓ પોતાના આ અનામી રક્ષકને જ પોતાના આ અંધારા સામ્રાજ્યમાં કાયમ માટે બાંધી લેવા માગતાં હતાં.
અને સૌથી મોટો પ્રશ્ન માયાનો હતો! જે છોકરી તેમની ૨૦ વર્ષ જૂની 'ઓલરાઉન્ડર' દોસ્ત હતી, જેની સાથે તેમણે હસી-મજાક અને નોકઝોક કરી હતી—એ જ પવિત્ર દોસ્તીને આજે સુમિત્રાબેન શારીરિક વળતરમાં તોલી રહ્યાં હતાં!
દેવે ચાનો ખાલી કપ ટેબલ પર મૂક્યો. તેમના ચહેરા પરથી તમામ દ્વિધા ગાયબ થઈ ગઈ હતી. તેમણે સુમિત્રાબેનની આંખોમાં સીધું જોયું.
"આંટી," દેવે શાંત પણ પર્વત જેવા મજબૂત અવાજે કહ્યું. "તમે મને ઓળખવામાં બહુ મોટી ભૂલ કરી રહ્યા છો. મેં માયા માટે કે તમારા પરિવાર માટે જે કંઈ પણ કર્યું છે, તે કોઈ વળતર મેળવવા કે તમારી 'કલાનું પ્રદર્શન' જોવા માટે નથી કર્યું. એ ૨૦ વર્ષ જૂની નિઃસ્વાર્થ દોસ્તીની વફાદારી હતી."
દેવ ઊભા થયા અને મક્કમતાથી બોલ્યા, "હું આ પ્રપોઝલને નકારું છું. મારી દોસ્તી વેચાવ નથી. હું તમારા માટે જે હતો, એ જ રહીશ—એક અનામી રક્ષક. પણ આ લાઈન ક્યારેય ઓળંગાશે નહીં."

પ્રકરણ ૫: અનામી સિકંદર

દેવ સુમિત્રાબેનના બંગલેથી બહાર નીકળ્યા ત્યારે રાતનો ઠંડો પવન તેમના ચહેરાને સ્પર્શી રહ્યો હતો. પાછળ સુમિત્રાબેન એ સ્તબ્ધતામાં ઊભી રહી ગઈ હતી કે કરોડોની શક્તિ અને પહોંચ ધરાવતો આ માણસ, જેને ખરીદવો કે બાંધવો આ શહેરના કોઈ આસાનીથી શક્ય નથી, એણે પોતાની નીતિમત્તાની મર્યાદાથી એમના પ્રસ્તાવને એક ક્ષણમાં ઠોકર મારી દીધી હતી.
બીજા દિવસે બપોરે માયાનો દેવ પર ફોન આવ્યો.
તેના અવાજમાં ક્ષોભ, આદર અને આંસુઓનો ડૂમો હતો. તેણે કોઈ આડા-અવળા બહાના ના બનાવ્યા, માત્ર થરથરતા અવાજે એટલું જ કહ્યું:

     "દેવ... કાલે રાત્રે મારી માએ તારી સામે જે શરત મૂકી, એ જાણીને મને આજે પહેલીવાર મારા અસ્તિત્વ પર શરમ આવી રહી છે. પણ તું એ રમતમાં ના ફસાયો... તું મારી ૨૦ વર્ષની મર્યાદા અને દોસ્તીના પાયાને બચાવી ગયો."

દેવે પોતાની બાલ્કનીમાંથી સામે પથરાયેલા અફાટ શહેરને જોતાં, અત્યંત ગંભીર અને મક્કમ અવાજે કહ્યું:

• "માયા, અહેસાન જ્યારે વળતર માંગે ત્યારે એ વેપાર બની જાય છે, અને દોસ્તી જ્યારે શરતો પર મુકાય ત્યારે એ કલંક બની જાય છે. મેં તને રક્ષણ ફેવરમાં આપ્યું હતું, તારા આત્મસન્માનની કિંમત વસૂલવા નહીં. તું આજે પણ એ જ ઓલરાઉન્ડર દોસ્ત છે, જે ૨૦ વર્ષ પહેલાં પોતાની ખુદ્દારી સાથે મારી સાથે ઊભી હતી."

માયા પાસે બોલવા માટે કોઈ શબ્દો નહોતા. બંને વચ્ચેનું મૌન જ કહી રહ્યું હતું કે સંબંધ હવે કોઈ વ્યાખ્યાનો મોહતાજ નહોતો રહ્યો.
ત્યારબાદ દેવે ફોન મૂકી દીધો.
તેમણે એક નાનો કોડવર્ડ ટાઈપ કરીને પોતાના એન્ક્રિપ્ટેડ ફોન પર મેસેજ કર્યો, અને આગલી જ મિનિટે તેમના ગુપ્ત વિદેશી એકાઉન્ટમાંથી કરોડોના ટ્રાન્ઝેક્શનની કન્ફર્મેશન સ્ક્રીન પર ચમકી ગઈ.
લોકો કાગળ પર જોતા કે એમણે બધું ટ્રસ્ટમાં આપી દીધું છે, પણ એમનો અસલી પાવર ક્યાંથી આવતો હતો, એ કરોડોની રોકડ રાતોરાત ક્યાંથી ઊભી થઈ જતી, અને કાયદાથી લઈને અંડરવર્લ્ડ સુધી એમનો એવો તે કયો હોલ્ડ હતો કે મોટા મોટા કમિશનરો પણ એમની સલાહ વગર એક ડગલું નહોતા ભરતા—એ આખા શહેર માટે એક કાળો અને અણઉકેલાયેલો ભેદ હતો.
'દેવ કેવો છે' એ આખું શહેર જાણતું હતું—એક મજબૂત, અચળ અને પાવરફુલ ઢાલ! પણ 'દેવ કોણ છે અને એની શક્તિનો અસલી સ્રોત કયો છે' એ રહસ્ય શહેરની અંધારી ગલીઓ અને ઉચ્ચ કમિશનરોની ગુપ્ત ફાઈલોમાં કાયમ માટે દબાયેલું જ રહ્યું.
તેઓ કોઈ ત્યાગી કે ફકીર નહોતા, પણ પોતાની શરતો પર દુનિયા જીતનારા અને પોતાની મર્યાદાઓના સામ્રાજ્યના અસલી સિકંદર હતા.