బ్రహ్మర్షి విశ్వామిత్ర

పురాణగాథల్లో బ్రహ్మర్షి విశ్వామిత్రుని జీవితం అత్యంత ప్రేరణాత్మకమైనది. జన్మతః క్షత్రియుడైన కౌశికుడు తన పరాక్రమం, రాజ్యాధికారం, అహంకారం నుంచి ప్రారంభించి, కఠోర తపస్సు, ఆత్మపరిశీలన, త్యాగం, ఆత్మనిగ్రహం ద్వారా చివరకు బ్రహ్మర్షి స్థాయిని అందుకున్నాడు. అందుకే విశ్వామిత్రుని చరిత్ర ఒక వ్యక్తి పరివర్తనకథ మాత్రమే కాదు; మనిషి తన బలహీనతలను జయిస్తే ఎంతటి ఉన్నత స్థాయికైనా ఎదగగలడనే శాశ్వత సందేశం.

పురాణ సంప్రదాయం ప్రకారం విశ్వామిత్రుని తండ్రి గాధి. గాధి కుమారుడైన కౌశికుడు బాల్యంలోనే అస్త్రశస్త్ర విద్యలో ప్రావీణ్యం సంపాదించాడు. యుద్ధవిద్యలో నైపుణ్యం సాధించి గొప్ప యోధుడిగా ఎదిగాడు. తండ్రి అనంతరం కాంతికుబ్జ రాజ్యానికి రాజయ్యాడు. న్యాయపరుడైన పాలకుడిగా పేరు పొందినప్పటికీ, రాజబలం, సైనికశక్తి, సంపదలపై అతనికి గర్వం ఉండేది.

ఒకసారి తన కుమారులు, విస్తారమైన సైన్యంతో వేటకు వెళ్లిన విశ్వామిత్రుడు వశిష్ఠ మహర్షి ఆశ్రమానికి చేరుకున్నాడు. వశిష్ఠుడు రాజును, అతని సైన్యాన్ని సాదరంగా ఆహ్వానించి విందు ఏర్పాటు చేశాడు. ఇంత పెద్ద సైన్యానికి కావలసిన భోజనం క్షణాల్లో సిద్ధం కావడం చూసి విశ్వామిత్రుడు ఆశ్చర్యపోయాడు. వశిష్ఠుని వద్ద ఉన్న కామధేనువు దివ్యశక్తితో ఆతిథ్యాన్ని సమకూర్చిందని తెలుసుకున్నాడు.

ఆ గోవును తనకు ఇవ్వాలని విశ్వామిత్రుడు కోరాడు. లక్షలాది గోవులు, ఏనుగులు, రథాలు, గుర్రాలు, అపారమైన బంగారం ఇస్తానని కూడా ప్రతిపాదించాడు. అయినప్పటికీ వశిష్ఠుడు కామధేనువును ఇవ్వడానికి నిరాకరించాడు. కోపోద్రిక్తుడైన విశ్వామిత్రుడు సైన్యంతో ఆమెను బలవంతంగా తీసుకెళ్లడానికి ప్రయత్నించాడు. కామధేను తన దివ్యశక్తితో అనేక యోధులను సృష్టించి విశ్వామిత్రుని సైన్యాన్ని ఓడించింది. అతని కుమారులు కూడా వశిష్ఠుని తపోబలానికి భస్మమయ్యారు. రాజబలం, ఆయుధబలం, సైనికబలం కంటే తపోబలం, ఆధ్యాత్మికశక్తి గొప్పవని ఈ సంఘటన విశ్వామిత్రుడికి తొలిసారి స్పష్టంగా తెలియజేసింది.

ఆ అవమానం విశ్వామిత్రుని జీవితాన్ని మలుపుతిప్పింది. రాజ్యాన్ని విడిచి అడవులకు వెళ్లి కఠోర తపస్సు ప్రారంభించాడు. శివుని అనుగ్రహంతో దివ్యాస్త్రాలను పొందినా, వాటితో వశిష్ఠునిపై ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలన్న ప్రయత్నం విఫలమైంది. వశిష్ఠుని బ్రహ్మదండం ముందు బ్రహ్మాస్త్రం సహా అతని ఆయుధాలన్నీ నిర్వీర్యమయ్యాయి. దీంతో విశ్వామిత్రుడికి మరింత లోతైన సత్యం అర్థమైంది—అస్త్రబలం కంటే ఆత్మబలం గొప్పది.

బ్రహ్మర్షి కావాలనే సంకల్పంతో ఆయన మరింత తీవ్రమైన తపస్సు చేశాడు. బ్రహ్మ మొదట ఆయనకు రాజర్షి, తరువాత మహర్షి పదవులను ప్రసాదించినా విశ్వామిత్రుడు సంతృప్తి చెందలేదు. ఇంద్రుడు పలుమార్లు ఆయన తపస్సును భంగం చేయడానికి ప్రయత్నించాడు. మేనక వల్ల శకుంతల జన్మించింది. తరువాత రంభను పంపినప్పుడు విశ్వామిత్రుడు ఆమెపై ఆకర్షణకు లోనుకాకపోయినా, కోపంతో ఆమెను శపించాడు. ఆ శాపంతో తన తపోశక్తి కొంత క్షీణించిందని గ్రహించి, ఇకపై కోపాన్ని కూడా జయించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.

విశ్వామిత్రుని తపోశక్తికి త్రిశంకుస్వర్గం మరో ప్రతీక. శరీరంతోనే స్వర్గానికి వెళ్లాలని కోరుకున్న త్రిశంకుడికి ఆయన సహాయం చేశాడు. దేవతలు అడ్డుకున్నప్పటికీ, త్రిశంకుడు భూమికి పడిపోకుండా విశ్వామిత్రుడు తన తపోబలంతో నిలిపాడు. అతని చుట్టూ కొత్త నక్షత్ర మండలాన్ని సృష్టించాడు. చివరకు త్రిశంకుడు తలక్రిందులుగా ఆకాశంలో నిలిచిపోయే విధంగా దేవతలతో ఒప్పందం ఏర్పడింది. అందుకే “త్రిశంకుస్వర్గం” అనే పదం భారతీయ సంస్కృతిలో ప్రత్యేకమైన స్థానం సంపాదించింది.

శునశ్శేపుడి ప్రాణాలను రక్షించిన సంఘటన కూడా విశ్వామిత్రుని జీవితంలోని ముఖ్య ఘట్టం. యజ్ఞబలిగా సమర్పించబడబోతున్న బాలుడిని కాపాడేందుకు ఆయన మంత్రాలను బోధించాడు. ఆ మంత్రాల ప్రభావంతో శునశ్శేపుడు ప్రాణాపాయం నుంచి బయటపడ్డాడు. అయితే తన కుమారులు తన మాటను తిరస్కరించడంతో కోపంతో వారిని శపించాడు. మళ్లీ తన కోపమే తన తపస్సుకు అడ్డంకిగా మారిందని గ్రహించి ఆయన మరింత కఠోర సాధనలో నిమగ్నమయ్యాడు.

హరిశ్చంద్రుని కథలో కూడా విశ్వామిత్రుడు కీలక పాత్ర పోషించాడు. రాజు సత్యనిష్ఠను పరీక్షిస్తూ అతని రాజ్యం, సంపద, చివరకు కుటుంబాన్ని కూడా కోల్పోయే పరిస్థితి కల్పించాడు. హరిశ్చంద్రుడు ఎన్నో కష్టాలు ఎదురైనా సత్యాన్ని విడిచిపెట్టలేదు. ఈ పరీక్ష ద్వారా సత్యం, ధర్మం ఎంతటి కష్టాల్లోనైనా నిలబడగల శక్తులని పురాణగాథ తెలియజేస్తుంది.

చివరకు విశ్వామిత్రుడు తన ఇంద్రియాలను, కోరికలను, కోపాన్ని, అహంకారాన్ని జయించాడు. బ్రహ్మ ఆయనను బ్రహ్మర్షిగా గుర్తించినప్పటికీ, విశ్వామిత్రుని హృదయానికి నిజమైన పరిపూర్ణత వశిష్ఠుని అంగీకారంతోనే లభించింది. వశిష్ఠుడు మొదట ఆయనను మహర్షి అని సంబోధించాడు. ఆ క్షణంలో విశ్వామిత్రునిలో మిగిలి ఉన్న చివరి గర్వం కూడా తొలగిపోయింది. అతని వినయాన్ని చూసిన వశిష్ఠుడు చివరకు “బ్రహ్మర్షి” అని సంబోధించాడు.

తరువాత విశ్వామిత్రుడు రామలక్ష్మణులకు గురువుగా నిలిచాడు. వారికి దివ్యాస్త్ర విద్యను బోధించి, యజ్ఞరక్షణలో భాగస్వాములను చేశాడు. తాటక వధ, అహల్య శాపవిమోచనం, సీతారాముల కల్యాణం వంటి రామాయణంలోని కీలక ఘట్టాలకు ఆయన మార్గదర్శకుడయ్యాడు.

విశ్వామిత్రుని జీవితం ఒక గొప్ప సత్యాన్ని బోధిస్తుంది. ఇతరులను జయించడం కంటే తనను తాను జయించడం గొప్ప విజయం. రాజబలంతో ప్రారంభమైన ఆయన ప్రయాణం తపోబలంతో సాగి, వినయంతో పరిపూర్ణమైంది. కోపాన్ని జయించినప్పుడు సాధనకు విలువ వచ్చింది; అహంకారాన్ని విడిచినప్పుడు బ్రహ్మర్షిత్వం సార్థకమైంది. అందుకే విశ్వామిత్రుడు భారతీయ ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయంలో దృఢసంకల్పం, తపస్సు, ఆత్మనిగ్రహం, పరివర్తనకు చిరస్థాయైన ప్రతీకగా నిలిచాడు.