జమదగ్ని మహర్షి

భృగువంశ మహర్షులలో జమదగ్ని మహర్షికి విశిష్టమైన స్థానం ఉంది. తపోబలం, వేదజ్ఞానం, ధర్మనిష్ఠ, పితృభక్తి వంటి ఉన్నత లక్షణాలతోపాటు, కోపావేశానికి లోనయ్యే స్వభావం కూడా ఆయన జీవితంలో పలుమార్లు కనిపిస్తుంది. అందుకే జమదగ్ని జీవితం కేవలం మహర్షి చరిత్ర కాదు; శక్తి, కోపం, ధర్మం, క్షమ మధ్య జరిగే అంతర్మథనానికి ప్రతీకగా నిలుస్తుంది.

జమదగ్ని జన్మకథలోనే ఒక ఆసక్తికరమైన మలుపు ఉంది. భృగువంశానికి చెందిన ఋచీక మహర్షి, కుశిక వంశానికి చెందిన గాధిరాజు కుమార్తె సత్యవతిని వివాహం చేసుకోవాలనుకున్నప్పుడు, గాధి అసాధ్యమనిపించే షరతుగా తెల్లని శరీరం, నల్లని చెవులు కలిగిన వెయ్యి గుర్రాలను కోరాడు. ఋచీకుడు వరుణుడిని ప్రార్థించి ఆ గుర్రాలను సంపాదించి సత్యవతిని వివాహం చేసుకున్నాడు.

తరువాత సత్యవతి తనకూ, తన తల్లికీ పుత్రసంతానం కావాలని కోరింది. ఋచీకుడు ఇద్దరికీ వేర్వేరు మంత్రాలతో రెండు హవిస్సులు సిద్ధం చేశాడు. ఒకటి బ్రాహ్మణ తేజస్సుతో కూడిన సంతానానికి, మరొకటి క్షత్రియ శక్తితో కూడిన సంతానానికి ఉద్దేశించబడింది. అయితే అవి మారిపోయాయి. సత్యవతి తనకు ఉద్దేశించిన హవిస్సుకు బదులుగా మరొకటి స్వీకరించింది. ఈ విషయాన్ని గ్రహించిన ఋచీకుడు, ఆమెకు జన్మించే కుమారునిలో క్షత్రియ తేజస్సు ప్రతిఫలిస్తుందని చెప్పాడు. సత్యవతి ప్రార్థించడంతో ఆ ఉగ్రత్వం ఆమె కుమారుడిలో కాక, తరువాతి తరంలో వ్యక్తమయ్యేలా వరం మార్చినట్లు పురాణగాథ చెబుతుంది. అలా సత్యవతికి జమదగ్ని, ఆమె తల్లికి విశ్వామిత్రుడు జన్మించారు.

జమదగ్ని రేణుకాదేవిని వివాహం చేసుకుని ఆశ్రమ జీవితాన్ని కొనసాగించాడు. ఆయనకు ఐదుగురు కుమారులు—రుమణ్వంతుడు, సుషేణుడు, వసువు, విశ్వావసువు, పరశురాముడు. తపస్సుతో సంపాదించిన కామధేనువు ద్వారా ఆశ్రమానికి వచ్చిన అతిథులకు ఆయన ఘనమైన ఆతిథ్యం ఇచ్చేవాడు.

ఆ కామధేనువే జమదగ్ని జీవితంలో ఒక కీలక సంఘటనకు కారణమైంది. వేటకు వెళ్లిన హైహయరాజు కార్తవీర్యార్జునుడు ఆశ్రమానికి వచ్చినప్పుడు, జమదగ్ని అతనికి, అతని పరివారానికి సమృద్ధిగా ఆతిథ్యం ఇచ్చాడు. ఆశ్రమంలో ఇంతటి విందు ఎలా సాధ్యమైందని ఆశ్చర్యపోయిన రాజుకు కామధేనువు విషయాన్ని తెలిసింది. ఆ గోవును తనకు ఇవ్వాలని కోరగా జమదగ్ని నిరాకరించాడు. కార్తవీర్యార్జునుడు బలవంతంగా దానిని తీసుకెళ్లాడు. తిరిగి వచ్చిన పరశురాముడు ఈ విషయం తెలుసుకుని కార్తవీర్యార్జునుడితో యుద్ధం చేసి అతనిని సంహరించాడు.

అయితే ఇక్కడే జమదగ్ని మహర్షి వ్యక్తిత్వంలోని మరో గొప్ప కోణం బయటపడుతుంది. తన కుమారుడు చేసిన కార్యాన్ని ఆయన సమర్థించలేదు. రాజు అధర్మంగా ప్రవర్తించినప్పటికీ, అతని వధ పాపరహితం కాదని భావించి పరశురాముడిని మందలించాడు. ప్రాయశ్చిత్తంగా ఏడాది పాటు తీర్థయాత్ర చేయమని ఆదేశించాడు. కుమారుడిపై ప్రేమకంటే ధర్మాన్ని ఉన్నతంగా ఉంచిన సంఘటనగా ఇది నిలిచింది.

మరో సందర్భంలో రేణుకాదేవి నదీ తీరంలో గంధర్వుల జలక్రీడను చూసి ఆశ్రమానికి ఆలస్యంగా వచ్చింది. ఆమె మనస్సులో కలిగిన చంచలత్వాన్ని జమదగ్ని గ్రహించి, కుమారులను తల్లిని సంహరించమని ఆదేశించాడు. మొదటి నలుగురు కుమారులు ఆ ఆజ్ఞను తిరస్కరించారు. పరశురాముడు మాత్రం తండ్రి ఆజ్ఞను పాటించాడు. అనంతరం జమదగ్ని సంతోషించి వరం కోరుకోమన్నప్పుడు, పరశురాముడు తన తల్లిని, సోదరులను తిరిగి బ్రతికించమని కోరాడు. జమదగ్ని ఆ వరాన్ని అనుగ్రహించాడు. ఈ సంఘటనలో పితృభక్తితో పాటు, పరశురాముని మాతృప్రేమ కూడా స్పష్టమవుతుంది.

కానీ జమదగ్ని జీవితానికి అత్యంత విషాదకరమైన మలుపు ఇంకా ముందుంది. పరశురాముడు ఆశ్రమంలో లేని సమయంలో కార్తవీర్యార్జునుడి కుమారులు వచ్చి జమదగ్ని మహర్షిని హతమార్చారు. రేణుకాదేవి భర్త శరీరంపై పడి ఇరవై ఒక్కసార్లు గుండెలు బాదుకుంటూ విలపించిందని పురాణగాథ చెబుతుంది. తిరిగి వచ్చిన పరశురాముడు తండ్రి మరణాన్ని చూసి ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. కార్తవీర్యార్జునుడి కుమారులను సంహరించి, అనంతరం ఇరవై ఒక్కసార్లు క్షత్రియ రాజులపై దండెత్తినట్లు పురాణాలు వివరిస్తాయి.

అయితే జమదగ్ని మహర్షి కథలో అత్యంత సూక్ష్మమైన సందేశం ఆయన మరణానికి ముందూ, తరువాతూ కనిపిస్తుంది. తనను హతమార్చిన వంశంపై ప్రతీకారం తీర్చుకోవడం కంటే, ధర్మాన్ని పాటించడం ముఖ్యమని ఆయన తన జీవితంలోనే పరశురాముడికి చూపించాడు. అందుకే ఆయన గాథను కేవలం కోపం లేదా తపస్సుతో పరిమితం చేయలేం.

జమదగ్ని మహర్షి ఒకవైపు అపారమైన తపోబలానికి ప్రతీక; మరోవైపు కోపం ఎంతటి మహర్షినైనా ధర్మసంకటంలోకి నెట్టగలదనే హెచ్చరిక. తన కుమారుడిని కూడా ధర్మం తప్పితే మందలించిన తండ్రి, చివరకు తన కర్మఫలాన్ని స్వీకరించిన తపస్వి—ఈ రెండు పార్శ్వాల సమ్మేళనమే జమదగ్ని మహర్షి వ్యక్తిత్వం. అందుకే ఆయన జీవితం మనకు శక్తిని సంపాదించడం కంటే, ఆ శక్తిని నియంత్రించడం ఎంత గొప్ప సాధనో గుర్తుచేస్తుంది.