धर्म, झेंडे आणि सत्ता – संविधानाच्या नावावर चाललेला बाजार**

गल्लीतल्या शेवटच्या झोपडीत जन्मलेलं लेकरू "धर्म" कशाशी खातात, हे विचारत नाही.  

त्याला आधी भूक लागते, मग शिक्षण लागतं, मग रोजगार लागतो.  

पण समाज त्याच्या गळ्यात आधीच एक ओळख अडकवतो – **"तू अमुक जातीतला, तुझा धर्म तमुक!"**  

मग कोणते देव तुझे, कोणते नाहीत, कोणाशी भांडायचं, कोणाला नमस्कार करायचा, हे ठरवलं जातं.  

या सगळ्या गोंधळात संविधान कुठे जातं? संविधान सांगतं – **"तू भारतीय आहेस."**  

मग हे धर्म आणि जातीत विभागणारे कोण?  

 **धर्म: आध्यात्मिक आणि तत्त्वज्ञानिक संकल्पना**  

 **विविध विचारप्रवाहांतील धर्माची व्याख्या**  

धर्म हा कोणत्याही एका पुस्तकात, एका संकल्पनेत बांधला जात नाही.  

प्रत्येक तत्त्वज्ञान, परंपरा आणि संतांनी धर्माचा वेगळा अर्थ दिला आहे.  

1. **वैदिक विचारधारा:**  

  - **"धारयते इति धर्मः"** (महाभारत) – जो जीवनाला धारण करतो, तो धर्म.  

  - मनुस्मृतीमध्ये धर्माचे दशलक्षण सांगितले – **"धैर्य, क्षमा, दम, अस्तेय, शौच, इंद्रियनिग्रह, धी, विद्या, सत्य आणि अक्रोध"**.  

2. **बौद्ध धर्म:**  

  - गौतम बुद्धांनी धर्म म्हणजे **"धम्म"** सांगितला, जो **"पंचशील आणि अष्टांगिक मार्ग"** यावर आधारित आहे – सत्य, अहिंसा, करुणा आणि समता.  

  - **"अप्प दीपो भवः"** – स्वतःचा प्रकाश स्वतः व्हा, हा खरा धर्म.  

3. **जैन तत्त्वज्ञान:**  

  - महावीर स्वामींनी धर्माचा आधार **"अहिंसा, सत्य, अचौर्य, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह"** यात ठेवला.  

  - त्यांच्या मते धर्म म्हणजे **स्वतःच्या आत्म्याची शुद्धता आणि परोपकार.**  

4. **संत परंपरा:**  

  - **संत ज्ञानेश्वर:** *"जे का रंजले गांजले, त्यासी म्हणे जो आपुले, तोचि साधू ओळखावा, देव तेथेचि जाणावा!"*  

  - **संत तुकाराम:** *"आपुला धर्म आपण जाणावा, तोचि धर्म सांडू नये!"*  

  - **संत कबीर:** *"धर्म ना हिंदू, धर्म ना मुस्लिम, धर्म आहे माणुसकी!"*  

5. **इस्लाम धर्म:**  

  - कुराणात सांगितलं आहे – **"ला इक़राहा फ़िद्दीन"** – धर्मात सक्ती नाही.  

  - इस्लाम धर्म पाच स्तंभांवर आधारित आहे – ईश्वरनिष्ठा, प्रार्थना, दान, उपवास आणि हज.  

6. **ख्रिस्ती धर्म:**  

  - येशू ख्रिस्तांनी सांगितले – *"Love thy neighbor as thyself"*, म्हणजे **"शेजाऱ्याला स्वतःप्रमाणे प्रेम कर."**  

  - ख्रिस्ती धर्माचा केंद्रबिंदू प्रेम, क्षमा आणि सेवा आहे.  

7. **सिख धर्म:**  

  - **गुरु नानक म्हणतात – "एक ओंकार सतनाम"** – म्हणजे **सर्वत्र एकच परमसत्य आहे.**  

  - सेवा, समता आणि सत्कर्म हाच खरा धर्म.  

 **खरा धर्म कोणता?**  

धर्म म्हणजे मंदिर-मशीद-चर्च-गुरुद्वारा नाही,  

धर्म म्हणजे **सत्य, अहिंसा, सेवा, करुणा, समता आणि न्याय!**  

**संविधानातील धर्म:**  

भारतीय संविधानाने धर्माला दोन महत्त्वाचे अर्थ दिले –  

1. **व्यक्तिस्वातंत्र्य:** कोणत्याही व्यक्तीला स्वतःचा धर्म मानण्याचा, प्रचार करण्याचा अधिकार (अनुच्छेद 25).  

2. **राज्यनिर्पेक्षता:** सरकार कोणत्याही धर्माच्या आधारे निर्णय घेऊ शकत नाही (अनुच्छेद 26-28).  

म्हणजे **संविधान सांगतं – धर्म व्यक्तिगत गोष्ट आहे, तो सत्तेचा किंवा भेदभावाचा आधार नाही.**  

पण सत्तेच्या दुकानात धर्माचा बाजार मांडला जातो.  

**संविधानात हिंदू कोण?**  

अनुच्छेद 25 (2) (ब)

भारतीय संविधानात "हिंदू" ही व्याख्या संकुचित नाही.  

- **हिंदू शब्दात बौद्ध, जैन, शीख यांचा समावेश आहे.**  

- हिंदू धर्म हा एकाच ग्रंथाने, एका संस्थापकाने बांधलेला नाही.  

- हिंदू म्हणजे **वैदिक, शैव, वैष्णव, नाथ, कबीरपंथी, लिंगायत आणि अनेक संतपरंपरा!**  

पण राजकीय लोकांनी हिंदू धर्माची व्याख्या आपल्याच सोयीने आखून घेतली.  

त्यांनी "हिंदू" शब्दाचा उपयोग **मते मिळवण्यासाठी, समाजात फूट पाडण्यासाठी** केला.  

संविधानाने हिंदू धर्माला जे व्यापक रूप दिलं, ते राजकीय स्वार्थाने संकुचित केलं.  

 **भगवा झेंडा: साधनेचं प्रतीक की सत्तेचं हत्यार?**  

भगवा झेंडा आधी संतांच्या खांद्यावर होता.  

- शिवरायांच्या मावळ्यांनी तो धर्मरक्षणासाठी घेतला, पण धर्म म्हणजे लोककल्याण होतं.  

- संत तुकाराम, रामदास, ज्ञानेश्वर यांनी तो **ज्ञान आणि त्यागाचं प्रतीक** मानलं.  

पण आज त्याच झेंड्याचं राजकीय हत्यार बनवलं.  

- "भगवा झेंडा असेल तरच सत्ता" – मग लोकशाही कुठं गेली?  

- संविधान सांगतं – **"कोणताही धर्म राष्ट्रावर लादला जाऊ शकत नाही."**  

- पण काही जण भगवा झेंडा लोकशाहीच्या तोंडावर फडकवतात आणि म्हणतात – "आम्हीच खरे धर्मरक्षक!"  

**मुळात धर्मरक्षक कोण? जो माणुसकी जपतो की जो मतांचा हिशेब ठेवतो?**  

 **जात टिकवायची की माणूस?**  

कोणी तरी म्हणतं – **"धर्म टिकला नाही, तर जात कशी टिकेल?"**  

म्हणजे अजूनही यांना जात हवी आहे!  

बाबासाहेबांनी सांगितलं – **जात गेली तरच देश प्रगती करेल.**  

संविधान सांगतं – **"अनुच्छेद 17 – अस्पृश्यता गुन्हा आहे."**  

मग हे लोक अजूनही जात आणि धर्म कशाला चिकटवून ठेवतात?  

उत्तर सोप्पं आहे – **त्यांना सत्तेसाठी तुमचं विभाजन हवंय!**  

*निष्कर्ष: संविधान हा खरा धर्म आहे!*

जर धर्माच्या नावावर तुम्ही सत्ता चालवणार असाल,

तर संविधानाने आधीच सांगितलंय – "देशाचा आधार धर्म नसून लोकशाही आहे."

तुम्हाला झेंडा घ्यायचाच असेल, तर तो संविधानाचा घ्या.

जात, धर्म, भाषणं – या गोष्टींपेक्षा पोटाची भूक मोठी आहे,

शाळा, दवाखाने, रोजगार महत्त्वाचे आहेत.

माणूस टिकला, तरच देश टिकेल, जात-धर्माच्या वादाने नाही!

आता नवा झेंडा उभारायची वेळ आली आहे – तो संविधानाचा!

आपला,

प्रविणकुमार वामनराव राणे