लाइब्रेरी
प्रोफाइल
रफ वही
रफ वही
लेखकाचे मनोगत
आपल्या आयुष्यात काही माणसं अशी असतात, की त्यांच्या असण्याची जाणीव आपल्याला नसते; पण त्यांच्या नसण्याची जाणीव मात्र क्षणात होते.
घरातील जबाबदार व्यक्तीही अशीच असते.
ती घरासाठी सतत धावत असते. कुणाच्या शिक्षणाची चिंता, कुणाच्या औषधांची काळजी, कुणाच्या लग्नाची धावपळ, कुणाच्या स्वप्नांना आधार… सगळ्यांच्या आयुष्याची गणितं ती आपल्या आयुष्यात सोडवत असते. मात्र स्वतःच्या आयुष्याचा हिशेब मांडण्याची वेळ आली की, ती शांतपणे म्हणते—“माझं नंतर बघू.”
आणि हेच ‘नंतर’ कधी तिच्या आयुष्यात येत नाही.
मला नेहमी वाटतं, शाळेतील रफ वही किती साधी असते. तिच्यावर सुंदर कव्हर नसतं, आकर्षक बांधणी नसते, तिचं कौतुकही कुणी करत नाही. पण गणितापासून विज्ञानापर्यंत, मराठीपासून इतिहासापर्यंत प्रत्येक विषयाची पहिली अक्षरं तिच्यावरच उमटतात. ती सगळ्यांच्या चुका स्वीकारते, सगळ्यांच्या सरावाला जागा देते आणि शेवटी मात्र स्वतःची पाने झिजवत राहते.
कुटुंबातील काही माणसंही अगदी अशीच असतात.
त्यांच्या चेहऱ्यावर थकवा असतो, पण घरच्यांसाठी हसू असतं.
त्यांच्या खिशात मर्यादा असतात, पण मुलांच्या स्वप्नांसाठी पैसा असतो.
त्यांच्या मनात वेदना असतात, पण घरासाठी धीर असतो.
त्यांच्या स्वतःच्या इच्छा असतात, पण त्या नेहमी शेवटच्या क्रमांकावर असतात.
आपण त्यांच्या त्यागाला अनेकदा “त्यांचं कर्तव्य” म्हणून सहज स्वीकारतो.
पण कधी थांबून विचार केला आहे का?
कर्तव्य निभावताना त्यांचं स्वतःचं आयुष्य कुठे हरवत असेल?
‘रफ वही’ ही केवळ एका वहीची कथा नाही. ही त्या प्रत्येक आईची, वडिलांची, भावाची, बहिणीची आणि कुटुंबासाठी स्वतःला विसरणाऱ्या प्रत्येक माणसाची कथा आहे, ज्यांनी आपल्या माणसांच्या सुखासाठी स्वतःच्या आयुष्याची कितीतरी पानं कोरी ठेवली.
म्हणून ही कथा वाचताना फक्त डोळे पाणावू नयेत, तर मनात एक प्रश्नही निर्माण व्हावा—
“माझ्या घरातली रफ वही कोण आहे?”
आणि तो प्रश्न पडला की, उशीर होण्याआधी तिच्याजवळ बसा…
तिचा हात हातात घ्या…
आणि एवढंच सांगा—
“तुम्ही आमच्यासाठी खूप जगलात;
आता थोडं स्वतःसाठीही जगा…
कारण तुमच्याशिवाय आमच्या आयुष्याचं पुस्तकच अपूर्ण आहे.”
कदाचित त्या व्यक्तीला यापेक्षा मोठी भेट नको असेल.
कारण काही माणसांना आयुष्यभर पैशांपेक्षा एकच गोष्ट हवी असते—
आपण केलेला त्याग कुणीतरी मनापासून ओळखावा.
— डॉ. गणेश तुकाराम पुंडे
कथा :- रफ
वही
काही माणसं घराचा भाग नसतात…
ती अख्खं घर सांभाळणारी रफ वही असतात.
शाळेच्या दप्तरात एक वही हमखास असायची—रफ वही.
ती पाठ्यपुस्तक नव्हती.
तिच्यावर अभ्यासक्रम छापलेला नव्हता.
तिच्यावर सुंदर चित्रं नव्हती.
तिचं मुखपृष्ठ आकर्षक नव्हतं.
तिला जपून ठेवण्याचीही कुणाला फारशी गरज वाटत नव्हती.
पण अभ्यासाच्या प्रत्येक विषयाची सुरुवात मात्र तिच्यापासून व्हायची.
गणिताचा हिशेब आधी तिच्यावर सोडवला जायचा.
उत्तर चुकलं तर पुन्हा तिच्याच पानावर गणित मांडलं जायचं.
विज्ञानाची आकृती आधी तिच्यावर काढली जायची.
चूक झाली तर ती पुसली जायची आणि त्याच जागी पुन्हा आकृती उभी राहायची.
निबंध लिहिण्यापूर्वी विचारांची मोडतोड तिच्यावर व्हायची.
एखादा शब्द चुकीचा लिहिला तर तो खोडला जायचा.
एखादी कल्पना अपुरी राहिली तर तिच्याखाली पुन्हा नवी ओळ सुरू व्हायची.
रफ वहीचं काम सुंदर दिसणं नव्हतं;
तिचं काम होतं—सगळं काही सामावून घेणं.
आणि म्हणूनच कदाचित…
कुटुंबातील काही माणसंही रफ वहीसारखी असतात.
घरातला प्रत्येक जण आपापल्या आयुष्याचं सुंदर पुस्तक लिहीत असतो.
मुलं स्वप्नं लिहीत असतात.
तरुण आपलं भविष्य लिहीत असतात.
कोणी करिअर लिहीत असतं.
कोणी संसार.
कोणी स्वतःची महत्त्वाकांक्षा.
कोणी सुखाची नवी पानं.
पण या सगळ्यांच्या पुस्तकांच्या मागे, कुठेतरी एक माणूस असतो…
जो सगळ्यांचे हिशेब आधी आपल्या मनात सोडवत असतो.
घराचा खर्च किती आहे?
मुलाची फी कधी भरायची?
आईची औषधं संपली आहेत का?
बहिणीच्या लग्नासाठी किती पैसे लागतील?
भावाच्या शिक्षणासाठी काय करायचं?
घरात काही बिघडलं तर दुरुस्ती कशी करायची?
महिनाअखेरीस पैसे कमी पडले तर स्वतःची कोणती गरज पुढे ढकलायची?
हे सगळं कुठे लिहिलेलं नसतं.
पण त्या व्यक्तीच्या मनात प्रत्येक गोष्टीचा हिशेब असतो.
तीच घराची रफ वही असते.
रफ वहीवर कुणी आपली चूक लपवत नाही.
कारण ती चूक स्वीकारते.
कुटुंबातील अशी व्यक्तीही तशीच असते.
मुलगा अपयशी झाला?
ती म्हणते—
“पुन्हा प्रयत्न कर.”
मुलगी चुकीचा निर्णय घेते?
ती म्हणते—
“चूक झाली असेल, पण आयुष्य संपत नाही.”
घरात आर्थिक अडचण येते?
ती म्हणते—
“काहीतरी मार्ग काढू.”
नात्यात गैरसमज होतो?
ती दोन्ही बाजू ऐकून घेते.
सगळ्यांच्या चुका ती मनात साठवते,
पण त्यांचा हिशेब ठेवत नाही.
रफ वहीसारखीच—ती चुका धरून ठेवते,
पण त्या चुकांमुळे माणसाला संपवून टाकत नाही.
रफ वहीवर कुणाचं अंतिम उत्तर लिहिलेलं नसतं.
ती फक्त प्रयत्नांची जागा असते.
कुटुंबातील जबाबदार व्यक्तीही अशीच असते.
तिला प्रत्येक प्रश्नाचं परिपूर्ण उत्तर माहीत नसतं.
पण ती एवढं नक्की म्हणते—
“चला, पाहूया… काहीतरी मार्ग निघेल.”
घरात संकट आलं की ती भविष्याची हमी देत नाही.
ती फक्त सगळ्यांना एवढा विश्वास देते—
“घाबरू नका, आपण आहोत.”
आणि कधी कधी…
“आपण आहोत” हे दोन शब्दच संपूर्ण कुटुंबासाठी सर्वात मोठं उत्तर असतात.
रफ वहीवर लिहिलेल्या अनेक गोष्टी नंतर स्वच्छ पुस्तकात उतरतात.
मुलाचा अभ्यास रफ वहीतून सुरू होतो आणि शेवटी सुंदर उत्तरपत्रिकेत उमटतो.
एखादं गणित आधी रफ वहीत सोडलं जातं आणि नंतर त्याचं अचूक उत्तर पुस्तकात लिहिलं जातं.
अगदी तसंच…
घरातील जबाबदार व्यक्ती स्वतःच्या आयुष्यात अनेक गोष्टींचा त्याग करून पुढच्या पिढीचं सुंदर भविष्य लिहित असते.
मुलाचं यश म्हणजे तिच्या रफ वहीवरचं अंतिम उत्तर.
मुलीचं सुख म्हणजे तिच्या कष्टांचं स्वच्छ पान.
घराची स्थिरता म्हणजे तिच्या असंख्य न दिसणाऱ्या हिशेबांचा परिणाम.
पण गंमत अशी की…
अंतिम पुस्तकावर तिचं नाव मोठ्या अक्षरांत नसतं.
रफ वहीच्या पानांवर शाईचे डाग असतात.
कुठे गणिताची रेघ.
कुठे पेनची खूण.
कुठे खोडरबराचे डाग.
कुठे घाईघाईत लिहिलेली अक्षरं.
तरी ती कुरूप नसते.
कारण त्या प्रत्येक डागामागे एक प्रयत्न असतो.
कुटुंबातील जबाबदार माणसाच्या चेहऱ्यावरही तशाच खुणा असतात.
कपाळावरच्या सुरकुत्या—काळजीच्या.
डोळ्यांभोवतीच्या रेषा—जागरणाच्या.
हातावरच्या कडक रेषा—कष्टांच्या.
जुन्या कपड्यांवरच्या घड्या—स्वतःपेक्षा कुटुंबाला दिलेल्या प्राधान्याच्या.
आपल्याला त्या फक्त सुरकुत्या दिसतात;
पण त्या प्रत्येक रेषेत एखाद्या कुटुंबाची कहाणी लिहिलेली असते.
आणि रफ वहीची सगळ्यात मोठी शोकांतिका कोणती?
तिच्यावर सगळं लिहिलं जातं,
पण तिच्याबद्दल कुणी लिहीत नाही.
हेच त्या माणसांचं असतं.
ते सगळ्यांच्या आयुष्यात उपस्थित असतात.
पण स्वतःच्या आयुष्याबद्दल बोलायला त्यांना वेळ नसतो.
त्यांना कुणी विचारत नाही—
“तुझं स्वप्न काय होतं?”
“तुला काय करायचं होतं?”
“तुला कशाची हौस होती?”
“तुला कधी थकवा येत नाही का?”
“तुलाही कधी कुणाच्या आधाराची गरज असते का?”
कारण घराला वाटत असतं—
ही व्यक्ती आहेच.
पण याच एका गृहीतकात त्या व्यक्तीचा सगळ्यात मोठा एकटेपणा दडलेला असतो.
कधी कधी घरातील एखाद्या जबाबदार व्यक्तीची जुनी वही, जुनी डायरी किंवा एखादा कागद हातात पडतो.
त्यात मोठमोठी स्वप्नं नसतात.
फक्त छोटे-छोटे हिशेब असतात—
मुलाची फी…
आईची औषधं…
घराचा हप्ता…
बहिणीचं लग्न…
वीजबिल…
किराणा…
आणि शेवटी एखाद्या कोपऱ्यात—
“माझ्यासाठी — नंतर.”
हे दोन शब्द वाचताना डोळे पाणावतात.
कारण लक्षात येतं—
ज्याने सगळ्यांच्या आयुष्याचा सराव करून दिला,
त्याने स्वतःच्या आयुष्याचं अंतिम उत्तर कधी लिहिलंच नाही.
म्हणून घरातील ‘रफ वही’ला फक्त जबाबदार माणूस म्हणून पाहू नका.
ती घराची आधाररेषा आहे.
ती घरातील चुकांची जागा आहे.
ती संकटातली पहिली गणितं सोडवणारी व्यक्ती आहे.
ती सगळ्यांच्या अपूर्ण वाक्यांना पूर्ण करणारी व्यक्ती आहे.
ती स्वतःची पानं झिजवून इतरांचं पुस्तक सुंदर करणारी व्यक्ती आहे.
आणि सर्वात महत्त्वाचं—
ती रफ असते म्हणून तिची किंमत कमी नसते;
ती रफ असते म्हणूनच घरातील प्रत्येक गोष्ट तिच्यावर आधी लिहिली जाऊ शकते.
आज आपल्या घरात अशी एखादी व्यक्ती असेल तर…
तिच्या त्यागाला रोजची सवय बनवू नका.
तिचं मौन म्हणजे तिच्या गरजा संपल्या आहेत असं समजू नका.
तिचं “मला काही नको” हे खरंच काही नको असण्याचं वाक्य आहे असं मानू नका.
कधीतरी तिच्या शेजारी बसा.
तिचा हात हातात घ्या.
आणि फक्त एवढं म्हणा—
**“तुम्ही आमच्या आयुष्याची रफ वही होतात;
पण आम्हाला कधीच जाणवलं नाही,
की तुमच्या प्रत्येक पानावर
आमचं भविष्य लिहिलं जात होतं.”**
कदाचित ती काही बोलणार नाही.
कदाचित फक्त हसेल.
कदाचित डोळ्यांच्या कडेला आलेला अश्रू लपवेल.
पण त्या क्षणी तिच्या मनात एकच विचार उमटेल—
“शेवटी कुणीतरी माझी पानं वाचली…”
आणि कदाचित…
एखाद्या रफ वहीला यापेक्षा मोठं कौतुक दुसरं कोणतं असू शकतं?
**कारण सुंदर पुस्तकं वाचली जातात;
पण रफ वहीवर आयुष्य घडवलं जातं.**
आणि घरातली काही माणसं…
आयुष्य जगत नाहीत फक्त—
ती इतरांचं आयुष्य लिहितात.
— डॉ. गणेश तुकाराम पुंडे
