लाइब्रेरी
प्रोफाइल
देहापलीकडची स्त्री
देहापलीकडची स्त्री
लेखकाचे मनोगत
‘देहपलीकडची स्त्री’ लिहिताना माझ्यासमोर एखादी एक स्त्री नव्हती; माझ्यासमोर त्या असंख्य स्त्रिया होत्या, ज्या आयुष्यभर कुणाची मुलगी, कुणाची पत्नी, कुणाची आई, कुणाची बहीण म्हणून ओळखल्या गेल्या… पण ‘ती स्वतः कोण आहे?’ हा प्रश्न मात्र अनेकदा अनुत्तरितच राहिला.
समाजाने स्त्रीच्या सौंदर्याची चर्चा खूप केली; तिच्या देहाकडे पाहणाऱ्या नजरा कमी पडल्या नाहीत. पण तिच्या मनात दडलेली स्वप्नं, तिच्या संघर्षाच्या रात्री, तिच्या अश्रूंची भाषा आणि तिच्या आत्मसन्मानाची किंमत जाणून घेण्याचा प्रयत्न किती जणांनी केला?
स्त्रीचा देह हा तिच्या अस्तित्वाचा एक भाग आहे; संपूर्ण स्त्री नव्हे.
तिच्या चेहऱ्यामागे एक मन असतं,
तिच्या शांततेमागे एक वादळ असतं,
तिच्या हसण्यात अनेकदा लपलेले अश्रू असतात,
आणि तिच्या स्वप्नांना कुणाच्या परवानगीची गरज नसते.
ही कथा त्या स्त्रीला तिची ओळख परत देण्याचा एक छोटासा प्रयत्न आहे.
स्त्रीकडे पाहताना तिचं रूप दिसावं, पण त्यापलीकडे तिची बुद्धीही दिसावी; तिचं सौंदर्य जाणवावं, पण त्यापलीकडे तिचं कर्तृत्वही जाणवावं; तिच्या नात्यांचा आदर व्हावा, पण त्यापलीकडे तिचं स्वतंत्र अस्तित्वही स्वीकारलं जावं.
कारण ती केवळ देह नाही…
ती भावना आहे, विचार आहे, संघर्ष आहे, स्वप्न आहे, आत्मसन्मान आहे आणि सर्वांत महत्त्वाचं—ती एक संपूर्ण माणूस आहे.
‘देहपलीकडची स्त्री’ ही केवळ एका स्त्रीची कथा नाही;
ती प्रत्येक त्या स्त्रीची कहाणी आहे, जिला जगाने पाहिलं… पण समजून घेतलं नाही.
— लेखक
डॉ. गणेश तुकाराम पुंडे
देहपलीकडची स्त्री
*“तिच्या देहाकडे पाहणाऱ्या नजरा अनेक होत्या;
पण तिच्या मनातलं आभाळ वाचणारा एकही नव्हता…”*
शहरातल्या त्या मोठ्या चौकात रोज हजारो माणसं धावत असायची. प्रत्येकाच्या हातात मोबाईल, डोक्यात कामं आणि चेहऱ्यावर घाई.
त्या गर्दीत सई रोज दिसायची.
साधा सलवार-कुर्ता, खांद्यावर कापडी पिशवी, हातात काही पुस्तकं आणि चेहऱ्यावर नेहमी एक शांत भाव.
ती सुंदर होती.
पण तिच्या सौंदर्यापेक्षा तिच्या डोळ्यांत काहीतरी वेगळं होतं.
त्या डोळ्यांत स्वप्नं होती.
काही अपूर्ण.
काही जपलेली.
आणि काही अशी, जी तिने स्वतःपासूनही लपवून ठेवली होती.
सई एका छोट्या गावातून शहरात आली होती.
वडील शेतमजूर.
आई घरकाम करून संसार सांभाळणारी.
घरात चार माणसं आणि उत्पन्नाचा एकच आधार—वडिलांची मजुरी.
सई लहानपणापासून अभ्यासात हुशार होती.
गावच्या शाळेत शिक्षक म्हणायचे,
“ही मुलगी पुढे जाईल.”
पण गावात मुलींच्या स्वप्नांना फार मोठी जागा नसते.
तिला बारावीपर्यंत शिकवणंही घरच्यांसाठी मोठं धाडस होतं.
बारावीच्या निकालाच्या दिवशी सईने गावात पहिला क्रमांक मिळवला.
वडिलांच्या डोळ्यांत पाणी आलं.
ते म्हणाले,
“बाळा, आमच्याकडे तुला देण्यासाठी पैसा नाही… पण तुझं स्वप्न मोडू देणार नाही.”
त्या एका वाक्याने सई शहरात आली.
शहरात शिक्षण सुरू झालं.
तिच्या आयुष्यात पहिल्यांदाच मोठ्या इमारती, मोठी माणसं, मोठी स्वप्नं आणि मोठ्या समस्या आल्या.
कॉलेजमध्ये अनेक मुलं-मुली तिच्याशी मैत्री करू लागले.
काहींना तिचं बोलणं आवडायचं.
काहींना तिचा साधेपणा.
पण काहींच्या नजरेत मात्र तिचं व्यक्तिमत्त्व नव्हतं.
फक्त तिचा देह होता.
एखाद्या मुलीला सुंदर म्हणणं आणि तिला फक्त सौंदर्य म्हणून पाहणं यात किती मोठा फरक असतो, हे सईला हळूहळू कळू लागलं.
एका कार्यक्रमात तिच्या भाषणाचं सगळ्यांनी कौतुक केलं.
ती खाली बसली.
एक मुलगा मित्राला म्हणाला,
“बोलते छान… पण दिसते त्याहून छान.”
सईच्या कानावर ते शब्द पडले.
क्षणभर तिच्या चेहऱ्यावरचं हसू थांबलं.
तिला प्रश्न पडला—
“मी जे बोलले, त्याला काहीच किंमत नाही?
माझ्या विचारांपेक्षा माझ्या शरीराला जास्त किंमत आहे?”
त्या रात्री ती खूप रडली.
आईला फोन केला.
“आई…”
“काय झालं गं?”
“मुलगी म्हणून जन्माला येणं एवढं कठीण का असतं?”
आई काही क्षण शांत राहिली.
मग म्हणाली,
“कठीण असतं बाळा… पण अशक्य नसतं.”
सईने अभ्यासात स्वतःला झोकून दिलं.
ती पहाटे उठायची.
कॉलेज.
नोकरी.
रात्री अभ्यास.
आणि पुन्हा दुसऱ्या दिवसाची तयारी.
तिच्या आयुष्यात प्रेमही आलं.
आदित्य.
तो इतरांपेक्षा वेगळा वाटत होता.
तो तिच्याशी तिच्या पुस्तकांबद्दल बोलायचा.
तिच्या कवितांबद्दल बोलायचा.
तिच्या वडिलांबद्दल विचारायचा.
एकदा त्याने विचारलं,
“तुझं सर्वात मोठं स्वप्न काय आहे?”
सई हसली.
“एक दिवस असं काही करायचंय की माझ्या आई-बाबांनी माझं नाव घेताना त्यांना अभिमान वाटावा.”
आदित्य म्हणाला,
“तू आधीपासूनच त्यांचा अभिमान आहेस.”
सईच्या डोळ्यांत चमक आली.
कदाचित तिला वाटलं—
हा माणूस मला समजतो.
पण प्रत्येक समजूतदार वाटणारी व्यक्ती शेवटपर्यंत तशीच राहतेच असं नाही.
काही महिन्यांनी आदित्यच्या वागण्यात बदल झाला.
फोन कमी झाले.
भेटी कमी झाल्या.
आणि एका दिवशी तो म्हणाला,
“सई, तू खूप चांगली आहेस… पण मला वाटतं आपण इथेच थांबायला हवं.”
“का?”
तो काही बोलला नाही.
नंतर त्याने फक्त एवढंच सांगितलं,
“घरच्यांना तुझी पार्श्वभूमी मान्य नाही.”
सई शांत झाली.
तिला आश्चर्य वाटलं नाही.
कारण समाजाला तिच्या बुद्धीपेक्षा तिची जात, घर, रूप, कपडे, आर्थिक परिस्थिती—सगळं दिसत होतं.
फक्त ती स्वतः दिसत नव्हती.
त्या दिवशी तिने एक गोष्ट ठरवली.
“आता मला कुणाच्या स्वीकाराची गरज नाही.”
काळ पुढे गेला.
सईने शिक्षण पूर्ण केलं.
तिला चांगली नोकरी मिळाली.
तिने आई-वडिलांसाठी गावात घर बांधलं.
वडिलांच्या हातात पहिल्यांदा स्वतःच्या घराची चावी देताना तिचे हात थरथरत होते.
वडील चावी हातात घेऊन म्हणाले,
“तू मुलगी म्हणून नाही… माझा मुलगा म्हणूनही नाही…
तू माझी सई म्हणून मला अभिमान दिलास.”
सई हसली.
पण त्या हसण्यात अनेक वर्षांच्या वेदना होत्या.
नोकरीतही तिच्यासमोर वेगळ्या समस्या उभ्या राहिल्या.
तिच्या कामाचं कौतुक व्हायचं.
पण काही जण तिच्या यशामागे तिची क्षमता शोधण्याऐवजी दुसरी कारणं शोधायचे.
एकदा ऑफिसमध्ये एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याने तिच्या कामाचं कौतुक करताना म्हटलं,
“तुमच्यासारख्या स्मार्ट आणि सुंदर मुलींना संधी मिळायला वेळ लागत नाही.”
सईने शांतपणे उत्तर दिलं,
“सर, माझ्या चेहऱ्याला संधी मिळाली असेल कदाचित; पण माझ्या कामाला मी स्वतः संधी दिली आहे.”
खोलीत शांतता पसरली.
ती पुढे म्हणाली,
“माझ्या देहामुळे मला कोणी ओळखलं तरी चालेल; पण माझ्या कर्तृत्वामुळे मला लक्षात ठेवलं जावं, एवढीच इच्छा आहे.”
त्या दिवसानंतर सईने स्त्रियांसाठी एक छोटासा उपक्रम सुरू केला.
गावाकडच्या मुलींना शहरात आणून शिक्षणासाठी मदत करणे.
त्यांना करिअर मार्गदर्शन देणे.
स्वतःचे निर्णय घेण्याचा आत्मविश्वास देणे.
ती प्रत्येक मुलीला एकच गोष्ट सांगायची—
“तुम्ही सुंदर दिसण्यासाठी जन्माला आलेल्या नाही.
तुम्ही जगण्यासाठी जन्माला आला आहात.
तुमची स्वप्नं आहेत.
तुमचा आवाज आहे.
तुमचं मत आहे.
तुमची बुद्धी आहे.
तुमची ओळख आहे.
आणि सर्वात महत्त्वाचं—
तुमचं अस्तित्व आहे.”
एकदा एका कार्यक्रमात सईला प्रमुख पाहुणी म्हणून बोलावलं.
समोर शेकडो मुली बसल्या होत्या.
तिने व्यासपीठावर उभं राहून काही क्षण सगळ्यांकडे पाहिलं.
मग म्हणाली—
“आज मी तुमच्याशी स्त्रीच्या सौंदर्याबद्दल बोलणार नाही.
कारण समाजाने त्याबद्दल आधीच खूप काही सांगितलं आहे.
आज मला एका वेगळ्या स्त्रीबद्दल बोलायचं आहे.
देहपलीकडच्या स्त्रीबद्दल.”
सभागृह शांत झालं.
“ज्या स्त्रीला पाहताना तुम्हाला फक्त तिचा चेहरा दिसतो, तिच्या मागे उभं असलेलं आयुष्य दिसत नाही.
तिच्या हसण्यामागची रात्र दिसत नाही.
तिच्या शांततेमागचा संघर्ष दिसत नाही.
तिच्या हातातल्या बांगड्या दिसतात; पण त्या हातांनी उचललेलं घर दिसत नाही.
तिचे केस दिसतात; पण त्या केसांमध्ये अडकलेल्या काळज्या दिसत नाहीत.
तिचे डोळे दिसतात; पण त्या डोळ्यांनी गाळलेले अश्रू दिसत नाहीत.
तिचा देह दिसतो…
पण तिचं मन?
तिची स्वप्नं?
तिचा आत्मसन्मान?
तिची बुद्धी?
तिचं कर्तृत्व?
हे दिसतं का?”
समोर बसलेल्या एका मुलीच्या डोळ्यांत पाणी आलं.
सई थांबली.
मग म्हणाली,
“स्त्रीला फक्त सुंदर म्हणू नका.
तिला सक्षम म्हणा.
तिला फक्त नाजूक म्हणू नका.
तिच्या संघर्षाची ताकद ओळखा.
तिला फक्त कोणाची पत्नी, आई, मुलगी किंवा बहीण म्हणून ओळखू नका.
तिचं स्वतःचं नाव विचारा.
कारण—
**स्त्री ही कुणाच्या नात्याची सावली नाही.
ती स्वतः एक संपूर्ण अस्तित्व आहे.**”
सभागृह टाळ्यांनी दुमदुमलं.
पण सईच्या डोळ्यांत मात्र अश्रू होते.
तिला त्या क्षणी तिची आई आठवली.
गाव आठवलं.
वडिलांचा घाम आठवला.
आणि ती मुलगी आठवली—
जी कधी तरी स्वतःच्या शरीराकडे पाहणाऱ्या जगापुढे स्वतःच्या मनाचा आवाज हरवून बसली होती.
कार्यक्रम संपला.
एक छोटी मुलगी सईकडे आली.
तिने विचारलं,
“ताई, मी मोठी झाल्यावर तुमच्यासारखी होऊ शकते का?”
सईने तिच्या डोक्यावर हात ठेवला.
“माझ्यासारखी का?
तू तुझ्यासारखी हो.
जगात दुसरी सई होण्याची गरज नाही.
पहिली तू हो.”
मुलगी हसली.
सईही हसली.
आणि त्या क्षणी तिला जाणवलं—
कधीकाळी समाजाने ज्या स्त्रीला तिच्या देहाच्या चौकटीत बंद करण्याचा प्रयत्न केला होता, ती आज दुसऱ्या मुलीला तिच्या अस्तित्वाची दारं उघडून देत होती.
घरी परतताना सई आरशासमोर उभी राहिली.
तिने स्वतःकडे पाहिलं.
तोच चेहरा.
तेच डोळे.
तोच देह.
पण आज तिला स्वतःमध्ये काहीतरी वेगळं दिसत होतं.
तिला पहिल्यांदा स्वतःचा देह दिसला नाही.
तिला दिसली—
एक मुलगी,
जिने संघर्ष केला.
एक मुलगी,
जिने रडून पुन्हा उठायला शिकलं.
एक मुलगी,
जिने नाकारलं जाणं स्वीकारलं नाही.
एक मुलगी,
जिने स्वतःची ओळख स्वतः लिहिली.
ती आरशाकडे पाहून हळूच म्हणाली—
“मी फक्त देह नाही.”
क्षणभर शांतता.
मग तिच्या ओठांवर हलकंसं हसू उमटलं.
“मी मन आहे.
मी स्वप्न आहे.
मी संघर्ष आहे.
मी विचार आहे.
मी कर्तृत्व आहे.
मी अस्तित्व आहे.
आणि हो…
मी एक स्त्री आहे.
देहापलीकडची स्त्री.”
त्या रात्री सई पहिल्यांदा आरशासमोर स्वतःला पाहून रडली नाही.
ती स्वतःवर प्रेम करून हसली.
कारण तिला अखेर जगाने नव्हे—
तिने स्वतःला ओळखलं होतं.
शेवटचा विचार
स्त्रीकडे पाहताना तिचा देह दिसणं स्वाभाविक असू शकतं;
पण तिचं संपूर्ण अस्तित्व फक्त देहात शोधणं ही समाजाची दृष्टीची मर्यादा आहे.
तिच्या सौंदर्यापलीकडे तिचं मन आहे.
तिच्या नात्यांपलीकडे तिची स्वतःची ओळख आहे.
तिच्या त्यागापलीकडे तिची स्वप्नं आहेत.
आणि तिच्या देहापलीकडे—
एक संपूर्ण माणूस आहे.
ती स्त्री आहे.
तिला पाहू नका फक्त…
तिला समजून घ्या.
