કર્તાપણું છોડનારનો વિજય

             સૌરાષ્ટ્રના એક નાનકડા અને રળિયામણા ગામમાં હરિદાસ નામનો એક અત્યંત સેવાભાવી ભક્ત રહેતો હતો. ગામમાં મંદિરની સફાઈ કરવાની હોય, ગરીબો તથા ભૂખ્યાઓને ભોજન કરાવવાનું હોય કે પછી કોઈના ઘરે દુઃખની પળ આવે, હરિદાસ હંમેશાં પોતાનું કામ છોડીને સૌથી પહેલાં દોડી જતો. તેના આ નિઃસ્વાર્થ સ્વભાવને કારણે આખા ગામમાં સૌ કોઈ તેને ખૂબ માન આપતા અને તેની ભલાઈના ગુણગાન ગાતા.

            ધીમે ધીમે લોકોના મુખે પોતાની સતત પ્રશંસા સાંભળતાં સાંભળતાં, હરિદાસના મનમાં અજાણતાં જ અહંકારના અંકુર ફૂટવા લાગ્યા. તેને લાગવા માંડ્યું કે “હરિદાસ વગર ગામનું કોઈ કામ શક્ય જ નથી.” હવે સેવા કરતી વખતે તેની અંદર એક ગર્વ ઉત્પન્ન થવા લાગ્યો અને મનમાં ભાવ આવવા લાગ્યો કે — “આ બધું હું જ કરી રહ્યો છું, જો હું ન હોત તો આ કામ કોણ કરત ?”

          એક દિવસ ગામમાં એક જ્ઞાની અને સજ્જન સંત પધાર્યા. ગામલોકોએ હરિદાસને સંતશ્રીની સેવાની જવાબદારી સોંપી. હરિદાસ ખૂબ ઉત્સાહથી સેવા તો કરવા લાગ્યો, પણ તેની સેવામાં અહંકારનો ભાવ સ્પષ્ટ દેખાતો હતો. અંતર્યામી સંતશ્રી હરિદાસના મનની આ સ્થિતિ તુરંત સમજી ગયા. બીજા દિવસે સંતશ્રીએ તેને એક કૂંડામાં પાણી ભરી લાવવા કહ્યું. હરિદાસ તત્કાલ પાણી ભરી લાવ્યો.

         સંતશ્રીએ હસીને પૂછ્યું, “બેટા, આ પાણી કોણ લાવ્યુ ?” હરિદાસે ગર્વથી કહ્યું, “હું લાવ્યો.” તુરંત સંતશ્રીએ પ્રેમથી પ્રશ્નોની પરંપરા સર્જી, “તો પછી એ કહે, આ વરસાદ કોણે વરસાવ્યો ? આ પાણીનું નિર્માણ કોણે કર્યું ? તારા શરીર અને હાથમાં આ પાણી ઊંચકવાની શક્તિ કોણે આપી ? અને તારામાં શ્વાસ કોણ ચલાવી રહ્યું છે ?” આ સહજ પણ ઊંડા પ્રશ્નો સાંભળતાં જ હરિદાસનું માથું શરમથી ઝૂકી ગયું.

          સંતશ્રીએ મધુર અવાજે તેને સમજાવ્યું: “બેટા, આ સંસારમાં માણસ તો માત્ર એક નિમિત્ત છે, વાસ્તવમાં બધું કરનાર તો પરમાત્મા જ છે. ‘હું કરું છું’ એવો અહંકાર માણસને બંધનમાં ધકેલે છે, જ્યારે ‘સઘળું પ્રભુનું છે’ એવો સમર્પણભાવ જ મનુષ્યને પરમ મુક્તિ આપે છે.” આ સચોટ ઉપદેશ હરિદાસના હૃદય સોંસરો ઊતરી ગયો અને તેનો અહંકાર ક્ષણવારમાં ઓગળી ગયો.

              તે દિવસ પછી હરિદાસે પોતાની સેવા ચાલુ રાખી, પરંતુ હવે તેની સેવા પહેલાં કરતાં પણ વધુ નમ્ર અને પવિત્ર બની ગઈ. જ્યારે પણ કોઈ તેની પ્રશંસા કરતું, ત્યારે તે હસીને કહેતો: “આમાં મારું કંઈ નથી, આ તો બસ પ્રભુની કૃપા છે અને એ જ કરાવી રહ્યા છે.” આ બદલાવથી તેના ચહેરા પર અદભુત શાંતિ અને તેજ આવી ગયાં. હવે તેને માન-અપમાન કે જીત-હારનો કોઈ ભાર રહેતો નહોતો.

           ગામલોકો પણ હવે અનુભવતા અને કહેતા કે, “પહેલાં હરિદાસ માત્ર સેવા કરતો હતો, પરંતુ હવે તેની સેવામાંથી પ્રભુભક્તિની સાચી સુગંધ આવે છે.”

            આમ, જે વ્યક્તિ “હું કરનાર છું” એવો અહંકાર છોડી દે છે, તે જ જીવનમાં સાચી શાંતિ અને વિજય પ્રાપ્ત કરે છે. માણસનું કર્તવ્ય માત્ર સારા ભાવથી કર્મ કરવાનું છે; તેના ફળ અને કર્તાપણાને ઈશ્વરના ચરણોમાં અર્પણ કરી દેવું એ જ શ્રેષ્ઠ ધર્મ છે.