લાઈબ્રેરી
પ્રોફાઈલ
બુધ-મહિમા
બુધ-મહિમા
બુધ-મહિમા
૧. મંગલાચરણ
(અનુષ્ટુપ્ છંદ: ચાર ચરણ, દરેકમાં આઠ અક્ષર)
બુધં નમામિ સૌમ્યાંગં
ચંદ્રપુત્રં મનોહરમ્
વાણીબુદ્ધિપ્રદં દેવં
વણિજાં કુશલપ્રદમ્
લઘુર્ગ્રહોઽતિવેગી ચ
સૂર્યાસન્નઃ સદા ભ્રમન્
ક્ષિપ્રં ગચ્છતિ દૂતઃ સ
સંદેશવાહકો ગ્રહઃ
(ગુજરાતી વંદના)
કનિષ્ઠ, ચંચળ ઇસ્ટ, સૂરજનો નિકટ સાથ,
બુધદેવ, બુદ્ધિ-વાણી, આપો અમને હાથ.
૨. સ્વરૂપ
(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી લોકઢાળ: નાનો ગ્રહ)
લઘુતમો ગ્રહાણાં ત્વં
ચંદ્રાત્ કિંચિદ્ બૃહત્તરઃ
લોહકેંદ્રો મહાંતસ્ય
પ્રાયઃ સર્વત્ર વિસ્તૃતઃ
ખાતૈઃ સમાકુલા ભૂમિઃ
કૅલોરિસમહાગર્તઃ
શીતલે સંકુચન્ ગ્રહઃ
વલિભિઃ પૃષ્ઠમંકિતમ્
(રૂપનો ઢાળ)
ચંદ્રથી મોટો જરા, પૃથ્વીનો ત્રીજો ભાગ,
લોખંડનું મોટું હૈયું, અંદર ધગધગ આગ.
ખાડા-ખાબોચિયાં સપાટી, ચંદ્ર જેવો ચહેરો,
ઠરતાં ઠરતાં સંકોચાતો, કરચલીઓનો પહેરો.
૩. ગતિ
(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી લોકઢાળ)
અષ્ટાશીતિદિનૈઃ સૂર્યં
પરિક્રામતિ વેગવાન્
દ્વિવર્ષે તુ દિનં તસ્ય
પૂર્ણં ભવતિ નિશ્ચિતમ્
ભાનૂદયે ક્વચિત્ સ્થિત્વા
પશ્ચાદ્ગચ્છતિ ભાસ્કરઃ
પુનરુદ્યાતિ તત્રૈવ
વિચિત્રં બુધસ્ય દિનમ્
ગતિનો ઢાળ
અઠ્યાશી દિવસે વર્ષ પૂરું, સૌથી ઝડપી ચાલ,
છતાં દિવસ એકસો છોત્તેરનો, ગણિતનો અજબ કમાલ.
સૂરજ ઊગે, થંભી જાય, પાછો ફરે, ફરી ચડે,
બુધના આભમાં એવી, અજાયબ લીલા રચે.
૪. તાપ અને શીત
(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી લોકઢાળ: અગ્નિ અને હિમનો ગ્રહ)
દિવા તપ્તો રવેસ્તાપૈઃ
રાત્રૌ હિમસમઃ શીતઃ
વાયુમંડલહીનોઽસૌ
ઉષ્ણતાં ન ધરત્યલમ્
ધ્રુવપ્રદેશગર્તેષુ
છાયાવૃતેષુ સર્વદા
હિમં તિષ્ઠતિ ગૂઢં તદ્
અગ્નિગ્રહે વિચિત્રતા
(તાપ-શીતનો ઢાળ)
દિવસે ચારસો ત્રીસ અંશ, ભઠ્ઠી જેવો તાપ,
રાતે માઇનસ એકસો એંસી, થથરે હિમ-પ્રતાપ.
ધ્રુવના ઊંડા ખાડા, જ્યાં સૂરજ કદી ન જાય,
અગનગોળે ત્યાં બરફ, ચુપચાપ સાચવાય.
૫. દર્શન
(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી લોકઢાળ: ક્ષિતિજનો શરમાળ તારો અને વક્રી બુધનો ભ્રમ)
સંધ્યાયાં વા પ્રભાતે વા
ક્ષણં દૃશ્યતે ક્ષિતિજે
સૂર્યતેજસિ લીનઃ સન્
બહુશો નાવલોક્યતે
વક્રીભાવઃ સ દૃશ્યેત
ભૂવેગબુધવેગયોઃ
અંતરાત્ ભ્રમમાત્રં તદ્
ન બુધસ્ય પરાગતિઃ
(દર્શનનો ઢાળ)
સાંજે સૂર્ય આથમે ત્યાં, ક્ષિતિજે ક્ષણ ઝબકે,
પરોઢે સૂર્ય ઊગે એ પહેલાં, ક્ષણ જ આભે લબકે.
કોપરનિકસે ઉંમર આખી, શોધ્યો પણ ન દીઠો,
ધુમ્મસ ને સૂરજની ચમકે, બુધ છટક્યો મીઠો.
વક્રી બુધનો ભ્રમ છે, ઓવરટેકની ઘડી,
પાછો જતો લાગે, આંખે કરે ગડબડી.
૬. પુરાણ અને જ્યોતિષ
(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી લોકઢાળ: ચંદ્રનો પુત્ર, બુધવાર અને ચોપડા-પૂજન)
સોમાત્ તારાસુતઃ શ્રીમાન્
બુદ્ધ્યા યુક્તો બુધઃ સ્મૃતઃ
ઇલાપતિઃ પુરૂરવસઃ
પિતા ચંદ્રકુલસ્ય હિ
બુધવારે ગણેશસ્ય
પૂજનં ફલદં મતમ્
હરિતવર્ણો મરકતં
બુદ્ધિવાણીપ્રદાયકઃ
મિથુનકન્યયોઃ સ્વામી
કન્યાયાં ચોચ્ચતાં ગતઃ
મીને નીચત્વમાપ્નોતિ
ગણિતલેખ્યવાણિજ્યે
(બુધનો લોકઢાળ)
ચંદ્રનો એ પુત્ર કહેવાય, તારાનો લાલ ગણાય,
બુદ્ધિ-વાણીનો દાતા એ, બુધવારે પૂજાય.
બુધવારે ગણપતિને, દુર્વા-મોદક ધરે,
ચોપડે શુભ-લાભ લખે, વેપારી સ્મિત કરે.
દિવાળીએ ચોપડા-પૂજન, હિસાબ બુધના હાથ,
હિસાબી ને વાણિયો, સૌ ઝુકાવે માથ.
૭. વિશ્વસંસ્કૃતિ
(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી લોકઢાળ: દૂત, લેખક અને વાર)
હર્મિસો યવનેષુ સ
મર્ક્યુરી રોમકેષુ ચ
નબુઃ બાબિલદેશે તુ
લેખકઃ સુરસંમતઃ
અરબખગોલશાસ્ત્રે તુ
ઉતારિદ ઇતિ સ્મૃતઃ
લેખકો ગગને પ્રોક્તો
લેખ્યવિદ્યાપ્રવર્ધકઃ
દેશ-દેશનો ઢાળ
ગ્રીસે હર્મિસ, રોમે મર્ક્યુરી, પગે પાંખો ધરી,
દેવોના સંદેશા લઈ, દોડ્યો ઘડી ઘડી.
બાબિલે નાબુ કહ્યો, લેખનનો એ દેવ,
અરબે ઉતારિદ કહ્યો, આભનો લહિયો સદૈવ.
ચીને કહ્યો જળતારો, ઝટ ચાલે એવો,
પાણી જેવો ચંચળ, સૌએ ગુણ ગાયો.
બુધવાર કહે ભારત, ફ્રાંસ કહે મેરક્રેદી,
અંગ્રેજી કહે વેન્ઝડે, વોડનની એ ગાદી.
૮. લોકબોલી
(લોકઢાળ: બાળગીત)
ચાંદા મામાનો દીકરો (બાળગીત)
ચાંદા મામાનો દીકરો, બુધિયો દોડતો જાય,
સૂરજદાદાની આસપાસ, ફેરા ફરતો જાય.
અઠ્યાશી દિ'માં ફેરો પૂરો, નાનો પણ તોફાની,
દિવસે દાઝે, રાતે થીજે, તોય ન કરે બૂમ,
ચાંદા મામાનો લાડકો, ફરતો રહે ઘૂમ.
નાનો ભલે હોય બુધ, ઝડપમાં સૌથી ખાસ,
કદથી નહીં, કામથી, થાય માનવનો વિકાસ.
બુદ્ધિ જ્યાં ને વાણી મીઠી, ત્યાં બુધ રાજી થાય,
વેપાર ચાલે, સંબંધ ટકે, સૌનું ભલું થાય.
૯. યાન અને સમાપન
(અનુષ્ટુપ્ છંદ: બુધ તરફનાં યાન, પછી લોકઢાળ અને ફલશ્રુતિ)
મરિનરદશં યાનં
પ્રથમં બુધમીક્ષિતમ્
મેસેંજરકૃતાવાસઃ
કક્ષાયાં તસ્ય સંસ્થિતઃ
બેપીકોલંબયુગ્મં તુ
સાંપ્રતં પથિ સંચરન્
વર્ષાષ્ટકાંતે કક્ષાં તુ
ગંતું સજ્જો ભવિષ્યતિ
ઓગણીસસો ચુમ્મોતેરે, મેરિનર પહેલું ગયું,
અડધી સપાટીની તસવીર, દુનિયાને દઈ ગયું.
મેસેન્જર ચાર વર્ષ ફર્યું, બરફ ધ્રુવે શોધ્યો,
છેલ્લે સપાટી પર ઊતરી, સદાય શાંત સૂતો.
બેપીકોલંબો બે યાનની, જોડી આઠ વરસે આવે,
નવેમ્બરમાં બુધની કક્ષા, નવો જ્ઞાન-રસ લાવે.
ફલશ્રુતિ
ઇતિ બુધમહિમ્નોઽયં
કાવ્યપુષ્પમુપાહૃતમ્
બુદ્ધિં વાણીં શ્રિયં ચૈવ
દદાતુ બુધદેવતા
ઓમ્ બુધાય નમઃ
ગુજરાતી નમન
નાનો ગ્રહ, મોટા ગુણ, બુધ સૌને ભાવે,
ચંદ્ર-સૂર્ય-શુક્ર સાથે, આ કાવ્ય-શ્રેણીમાં આવે.
