શુક્ર-મહિમા

શુક્ર-મહિમા

૧. મંગલાચરણ

(અનુષ્ટુપ્ છંદ: ચાર ચરણ, દરેકમાં આઠ અક્ષર)

શુક્રં નમામિ સૌંદર્ય-
સ્વરૂપં તારકાંબરે
પ્રભાતે સાયમપ્યેકં
દીપ્યમાનં સુશોભનમ્

ભૃગુપુત્રં કવિં દૈત્ય-
ગુરું સંજીવનીપતિમ્
ધવલાંબરધારી ચ
વંદે શુક્રં સિતપ્રભમ્

(ગુજરાતી વંદના)

સાંજે ઝળકે, સવારે ચમકે, આભનો એ શણગાર,
શુક્રતારો, શુક્રદેવ, તને નમન વારંવાર.

૨. સ્વરૂપ

(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી લોકઢાળ: પૃથ્વીની જોડિયા બહેન)

પૃથ્વ્યાઃ સહોદરા શુક્રઃ
કદે ભારે ચ તત્સમા
કિંતુ તપ્તા ભયંકરા
કાર્બનવાયુસંવૃતા

ગંધકામ્લમયા મેઘાઃ
સર્વં છાદયંતિ ભૂમિમ્
ઘનવાતાવૃતિશ્ચાસ્ય
જ્વલત્તાપં વિધીયતે

(રૂપ અને રસાયણનો ઢાળ)

કદે જોડિયા બહેન, ચારસો પાંસઠ અંશ તાપ,
ગંધકાબ્લના વાદળો, ને હવા કાર્બન-શાપ.
સૌથી ગરમ ગ્રહ આ, બુધથી પણ તપેલો,
તોય આભે સૌથી તેજસ્વી, સૂર્ય-ચંદ્ર પછી પહેલો.

૩. ઉલટું ભ્રમણ અને લાંબો દિવસ

(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી લોકઢાળ: જ્યાં દિવસ વર્ષથી લાંબો છે)

સર્વેભ્યો ભિન્નમાર્ગેણ
સ્વાક્ષે ભ્રમતિ શુક્રકઃ
પ્રતિલોમગતિસ્તસ્ય
પશ્ચિમે ભાનુરુદ્ગમઃ

વર્ષાદ્ દીર્ઘતરં તસ્ય
દિનમેકં વિચિત્રકમ્
કલ્પનાતીતમાશ્ચર્યં
ગ્રહેષુ શુક્ર ઈદૃશઃ

(ઉલટસૂલટનો ઢાળ)

દિવસ તો એનો બસો તેતાલીસનો, વર્ષ બસો પચ્ચીસનું,
દિવસ લાંબો, વર્ષ ટૂંકું, ગણિત કેવું ઉલટસૂલટનું!
ઊલટું ફરે એની ધરી, સૂરજ ઊગે પશ્ચિમથી,
આથમે પૂર્વ છેડે જઈ, અજાયબ આ રીતથી.

સૂર્યોદયથી બીજા સૂર્યોદય સુધીનો સમય આશરે ૧૧૭ પૃથ્વી-દિવસ થાય છે. એક સુધારો: શુક્રની ધરી-ભ્રમણની દિશા ઊલટી (પ્રતિગામી) છે, પરંતુ સૂર્યની ફરતે તેની કક્ષા પૃથ્વી અને બીજા ગ્રહો જેવી જ દિશામાં છે.

૪. ક્ષિતિજનો તારો

(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી લોકઢાળ: પરોઢ અને સંધ્યાનો તારો)

પ્રભાતે પૂર્વદિગ્ભાગે
સંધ્યાયાં પશ્ચિમે નભે
નિશીથે ન કદા દૃશ્યઃ
ક્ષિતિજાસક્તવિગ્રહઃ

ચંદ્રવત્ કલયા વૃદ્ધિ-
ક્ષયં શુક્રો ભજત્યપિ
ગૅલિલિયો ગ્રહં દૃષ્ટ્વા
સૂર્યકેંદ્રં જગાદ તત્

ક્ષિતિજનો ઢાળ

સવારે પૂર્વે, સાંજે પશ્ચિમે, ક્ષિતિજે એની ક્યારી,
મધરાતે કદી ન દેખાય, સૂરજની એ પ્યારી.
ગ્રીકે દીધાં બે નામ એને, સવારે ને સાંજે અલગ,
પાયથાગોરસે પારખ્યું: એક જ તારો, બે રૂપે જગ.

નોંધ: શુક્ર સૂર્યની નજીકની કક્ષામાં ફરે છે, તેથી આકાશમાં સૂર્યથી આશરે ૪૭ અંશથી વધુ દૂર જતો નથી. એટલે તે સૂર્યોદય પહેલાં અથવા સૂર્યાસ્ત પછી થોડા કલાક જ દેખાય છે અને ક્ષિતિજની નજીક રહે છે, મધરાતે માથા પર નથી હોતો. ચંદ્રની જેમ શુક્રની પણ કળાઓ હોય છે; ૧૬૧૦માં ગૅલિલિયોએ તે જોઈ હતી, જે સૂર્ય-કેન્દ્રી મતનો મોટો પુરાવો બન્યો. સવાર અને સાંજના તારાને એક જ ગ્રહ તરીકે પારખવાનું શ્રેય પરંપરાએ પાયથાગોરસને આપ્યું છે.

૫. શુક્રનું નૃત્ય

(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી લોકઢાળ: પંચકોણ ગુલાબ અને પારગમન)

અષ્ટાભિર્વત્સરૈઃ શુક્રઃ
પંચવારં રવેઃ પાર્શ્વે
આગત્ય પંચકોણં સ્વં
નભસ્યાલિખતિ સ્ફુટમ્

સૂર્યબિંબે યદા શુક્રો
બિંદુવત્ સંચરત્યસૌ
શતાધિકે વિલંબે તુ
પારગમનમુચ્યતે

નૃત્યનો ઢાળ

આઠ વર્ષે પાંચ વાર, સૂરજ સાથે મળે,
આભના કાગળ પર, પંચકોણ ગુલાબ ખીલે.
બે હજાર બારમાં સૂરજ પર, કાળું ટપકું ફર્યું,
હવે ૨૧૧૭માં આવશે, પેઢીઓએ સપનું ધર્યું.

નોંધ: શુક્રના સૂર્ય સાથેના પાંચ મિલન (યુતિ) આશરે આઠ વર્ષે પૂરાં થાય છે અને તેમનાં સ્થાન આકાશમાં પાંચ પાંખડીવાળું ગુલાબ કે પંચકોણ રચે છે. શુક્ર-પારગમનમાં શુક્ર સૂર્યના બિંબ આગળથી નાના કાળા ટપકા તરીકે પસાર થાય છે. તે આઠ વર્ષના અંતરે જોડીમાં થાય છે અને બે જોડી વચ્ચે એકસો વર્ષથી વધુ ગાળો રહે છે. છેલ્લું પારગમન ૨૦૧૨માં થયું હતું અને હવે પછીનું ૨૧૧૭માં આવશે.

૬. હિંદુ પરંપરા

(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી કથા અને વ્રતનો લોકઢાળ)

ઉશના કાવ્ય ઇત્યાખ્યો
ભૃગુપુત્રો મહામતિઃ
મૃતસંજીવનીં વિદ્યાં
શિવાલ્લબ્ધ્વા પ્રતિષ્ઠિતઃ

શુક્રવારે મહાલક્ષ્મીં
પૂજયંતિ ગૃહે ગૃહે
સંતોષિમાતૃવ્રતં ચ
શ્વેતવસ્ત્રં પ્રિયં તથા

વૃષતુલાધિપઃ શુક્રો
મીને ચોચ્ચઃ પ્રકીર્તિતઃ
કન્યાયાં નીચતાં યાતિ
કલાનાં સ્વામિનિ સ્થિતઃ

શુક્રાચાર્યની કથા

શુક્રાચાર્ય શિવ પાસેથી, સંજીવની લઈ આવ્યા,
મૃત્યુને પણ પાછું વાળ્યું, દૈત્યોને ટકાવ્યા.
કચ આવ્યો શીખવા વિદ્યા, દેવયાની પ્રીત પામી,
વિદ્યા ને પ્રેમની કથા, આજ સુધી ગવાય નામી.
બલિના દાનને રોકવા, કમંડલુના મુખે ગયા,
વામને કુશ-તણખલું ખોસ્યું, એક આંખ ગુમાવી રહ્યા.

શુક્રવારનાં વ્રત

શુક્રવારે વૈભવલક્ષ્મી વ્રત, ગૃહિણીઓ કરે સાંજે,
સાકર-ખીરનું નૈવેદ્ય ધરે, ઘર સુખે ઝળકે રાજે.
સંતોષી માતાનું વ્રત, ગોળ-ચણાનો પ્રસાદ,
ખાટું ન ખાવું એ દિવસે, માતા દે આશીર્વાદ.

નોંધ: શુક્ર ગ્રહ ભૃગુ ઋષિના પુત્ર શુક્રાચાર્ય (ઉશના, કાવ્ય) સાથે જોડાયો છે, જે દૈત્યોના ગુરુ મનાય છે. જ્યોતિષમાં શુક્ર વૃષભ અને તુલા રાશિનો સ્વામી, મીનમાં ઉચ્ચનો અને કન્યામાં નીચનો ગણાય છે; તે પ્રેમ, સૌંદર્ય, કળા અને સુખ-સાધનોનો કારક છે. શુક્રનીતિ તેમને નામે ઓળખાતો રાજનીતિનો ગ્રંથ છે.

૭. કામ-કલા અને શૃંગારનો દેવતા

(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી લોકઢાળ: પ્રેમ, સૌંદર્ય અને સર્જનનો અધિષ્ઠાતા)

ધાતૂનાં સપ્તમઃ શુક્રઃ
સૃષ્ટિબીજં પ્રકીર્તિતઃ
કામકલાધિદેવઃ સ
શૃંગારરસનાયકઃ

ઇશ્તારઃ ઇનાન્ના ચૈવ
એફ્રોદિતિર્વિનસશ્ચ
સર્વત્ર પ્રેમદેવી સા
શુક્રતારાસ્વરૂપિણી

રસ અને સર્જનનો ઢાળ

પ્રેમ, કલા ને શૃંગારના, શુક્ર છે અધિષ્ઠાતા,
નૃત્ય, ગીત ને સુગંધનો, એ જ રસિક દાતા.
ગ્રીસે કહી એફ્રોડાઇટ, રોમે વિનસ ને નામ,
બાબિલે ઇશ્તાર ગાઈ, સૌએ એક જ ગ્રહ-ધામ.
વાસના ફક્ત નથી એ, સર્જનનો છે આધાર,
બીજ-કળી-ફૂલ-ફળ સુધી, શુક્રનો વિસ્તાર.

નોંધ: આયુર્વેદમાં સાત ધાતુઓમાં છેલ્લી, સર્જનની શક્તિ સાથે જોડાયેલી ધાતુ 'શુક્ર' કહેવાય છે. જ્યોતિષમાં શુક્ર પ્રેમ, દામ્પત્ય, કામ અને કલાનો કારક ગ્રહ છે. કામદેવ સ્વતંત્ર દેવ છે. મેસોપોટેમિયાની ઇનાન્ના-ઇશ્તાર, ગ્રીક એફ્રોડાઇટ અને રોમન વિનસ શુક્ર સાથે જોડાયેલી પ્રેમ અને સૌંદર્યની દેવીઓ છે.

૮. ઇસ્લામ અને વિશ્વસંસ્કૃતિ

(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી લોકઢાળ: ઝુહરા, જુમ્મા અને વિશ્વનાં પંચાંગ)

અરબદેશે ગ્રહઃ શુક્રો
ઝુહરેતિ નિગદ્યતે
તેજસ્વિતાપ્રતીકોઽસૌ
કવિભિઃ પરિકીર્તિતઃ

ઝુહરા અને જુમ્માનો ઢાળ

અરબીમાં ઝુહરા કહે, ફારસી-ઉર્દૂમાં ઝોહરા,
'ઝોહરા-જબીં' એટલે જેનું કપાળ શુક્ર જેવું ઊજળું, સોહરા.
જ્યારે ઊગે પરોઢે એ, સુબહનો સાથી કહેવાય,
ફજરના ઉજાસ પહેલાં, નમાજીને ઝળહળી જાય.
ઝંડે ચાંદ ને તારો ઝળકે, અર્થ ઘણા કહે,
કોઈ કહે શુક્ર-ચંદ્રની જોડી, આભેથી ઉતરે.

વિશ્વનાં પંચાંગ

બાબિલે માટી-પટે, શુક્રના દિવસો લખ્યા,
મયે પંચાંગ બનાવ્યું, પાંચસો ચોર્યાશી ગણ્યા.
શુક્રવાર કહે ભારત, ફ્રાંસ કહે વાંદ્રેદી,
ઇટાલી કહે વેનેર્દી, નામ એક શુક્ર-વંદી.

નોંધ: અરબીમાં શુક્ર 'અઝ-ઝુહરા' (તેજસ્વી) કહેવાય છે. ઇસ્લામમાં શુક્રવાર (જુમ્મા) સામૂહિક નમાજનો પવિત્ર દિવસ છે, પણ અરબી નામ 'જુમ્આ' એકઠા થવા પરથી છે, શુક્ર ગ્રહ પરથી નથી. સંસ્કૃત શુક્રવાર અને લૅટિન-ફ્રેંચ-ઇટાલિયન નામો (Vendredi, Venerdì) શુક્ર/વિનસ પરથી છે. ચાંદ-તારાના પ્રતીકમાં તારાના અર્થ વિશે મતભેદ છે અને એ પ્રતીક ઇસ્લામ પહેલાંથી પ્રચલિત હતું. બાબિલોનિયનોએ શુક્રની નોંધો માટી-પટ પર લખી હતી, અને મય સભ્યતાએ શુક્રના આશરે ૫૮૪ દિવસના ચક્રને પંચાંગમાં સ્થાન આપ્યું હતું.

૯. હસ્તરેખામાં શુક્ર

(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી લોકઢાળ: હથેળીનો શુક્ર-પર્વત અને શુક્ર-રેખા)

અંગુષ્ઠમૂલે શુક્રસ્ય
સ્થાનં પર્વતસંજ્ઞકમ્
પુષ્ટે પ્રેમકલાવૃદ્ધિઃ
ક્ષીણે રસક્ષયો મતઃ

શુક્રમેખલિકા રેખા
હૃદયોપરિ ચાપવત્
સંવેદનાં સૂચયતિ
કલાપ્રિયત્વમેવ ચ

હથેળીનો ઢાળ

અંગૂઠા નીચે ઊંચો ગઢ, શુક્રનો એ પર્વત કહેવાય,
ભર્યો ભર્યો હોય તો હૈયે, પ્રેમ-રસ છલકાય.
જીવન-રેખા એને ઘેરી વળે, હસ્તે જાણે ગોળ,
શુક્ર-મેખલા હૃદય ઉપર, ચાપ રચે અણમોલ.

નોંધ: હસ્તરેખાશાસ્ત્રમાં અંગૂઠાના મૂળ નીચેનો ઉપસેલો ભાગ શુક્ર-પર્વત ગણાય છે, જે પ્રેમ, ઉષ્મા અને કળા-રસનો સૂચક છે. હૃદય-રેખા ઉપર અર્ધગોળાકાર ચાપ 'શુક્ર-મેખલા' (શુક્ર-રેખા) કહેવાય છે, જે દરેક હથેળીમાં હોતી નથી. આ પરંપરાગત માન્યતા છે, વિજ્ઞાન-સિદ્ધ નથી; અહીં તે કાવ્યરસ અને લોકપરંપરા તરીકે લીધી છે.

૧૦. ચાંદનો દિયર

(દિયર-ભાભીના મીઠા ટોળ-ટપ્પાનો લોકગીતનો ઢાળ: ચંદ્ર-શુક્રની યુતિ)

ટેક: ચાંદ ભાભીનો દિયર શુક્ર, સાથે સાથે ચાલે રે,
સાંજે પશ્ચિમ આભમાં, બેલડી ઝળહળ ઝાલે રે.

બીજની કોર ભાભી ઊગે, વાંકી ભ્રમર જેમ,
પડખે દિયર શુક્ર ઝગે, હીરાના કણ તેમ.

ટેક: ચાંદ ભાભીનો દિયર શુક્ર, સાથે સાથે ચાલે રે,
સાંજે પશ્ચિમ આભમાં, બેલડી ઝળહળ ઝાલે રે.

ભાભી કહે: "દિયરજી, રોજ મારી ભેળા કેમ?"
દિયર કહે: "ભાભી, મારે ચંદ્ર નથી, તમે જ મારાં ક્ષેમ."

ભાભી કહે: "મધરાતે કેમ ન દેખાવ, શુક્રિયા?"
દિયર કહે: "ક્ષિતિજ મારો ઉંબરો, ત્યાં જ મારો પડાવ."

ટેક: ચાંદ ભાભીનો દિયર શુક્ર, સાથે સાથે ચાલે રે,
સાંજે પશ્ચિમ આભમાં, બેલડી ઝળહળ ઝાલે રે.

ભાભી જેમ દિયરની પણ, ઘટે-વધે કળા,
જોડી આભની જોઈને, સૌ કહે ભલા ભલા.
ઈદનો ચાંદ ભાભી ઊગે, દિયર ચમકે પાસ,
દુઆ માગે સૌ ઘડીભર, હૈયે હરખ-ઉજાસ.

નોંધ: શુક્રને પોતાનો કોઈ ચંદ્ર નથી, એટલે લોકગીતમાં તેને ચાંદનો સાથી-દિયર બનાવ્યો છે. બીજની કે ત્રીજની પાતળી ચંદ્રકોર સાથે શુક્રની યુતિ સાંજે કે પરોઢે ઘણી વાર સુંદર દૃશ્ય રચે છે. ચંદ્રની જેમ શુક્રની પણ કળાઓ ઘટે-વધે છે.

૧૧. લોકબોલી

(લોકઢાળ: બાળગીત પરોઢ-તારો)

તારલિયો (બાળગીત)

સાંજે સૌથી પહેલો, તારો દેખાય,
મા કહે: "શુક્રતારો, દીવો કરવાનો થાય."
આભના ઓટલે ઝબકે, હીરલો એક સોનેરી,
બાળક હાથ લંબાવે, માગે લઈ આવો ઘેરી.

ખેડૂતનો પરોઢ-તારો

પરોઢે પૂર્વે ઝગે તારો, ખેડૂતનું ઘડિયાળ,
બળદ જોડી હળ લઈ ચાલે, ધરતી કરે વહાલ.

શુક્રની કહેણીઓ

શુક્ર કદી ઊંચે ન ચડે, નીચે રહીને ઝળકે,
નમ્રતાનું તેજ સાચું, દિલે દિલે ઢળકે.

ઉલટે પગલે ચાલે તોય, તેજે સૌથી આગળ,
જુદો રસ્તો લેનારને, કદી ન ગણો નબળો.

૧૨. સમાપન

(અનુષ્ટુપ્ છંદમાં ચંદ્ર-સૂર્ય-શુક્રની ત્રિવેણી અને ફલશ્રુતિ, પછી ગુજરાતી નમન)

સૂર્યશ્ચંદ્રશ્ચ શુક્રશ્ચ
ત્રયો જ્યોતિર્ગણાઃ સ્મૃતાઃ
દિવા રાત્રૌ તથા સંધ્યાં
પ્રકાશયંતિ ભૂતલમ્

ઇતિ શુક્રમહિમ્નોઽયં
કાવ્યસ્તોત્રં સમાપ્યતે
પઠતાં શૃણ્વતાં ચૈવ
સૌંદર્યં સુખમસ્તુ વઃ

શુક્રાય નમઃ

સૂરજ દિવસ ઉજાળે, ચંદ્ર રાત સજાવે,

શુક્ર સંધ્યા-પરોઢનો, દીવો થઈ જગાવે.

ત્રિવેણી આ ઉજાસની, આભે સદા વહે,

જીવન ઊલટું ચાલે તોય, તેજ એનું રહે.